ՍՈՒՐԲ ԳՐԻԳՈՐԻՍԻ ԿԱՄ ՊԱՐՍԻԿ ԳՐԻԳՈՐԻ ՎԿԱՅԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

Առաքինասէր վարուք հաճոյացան սուրբ վկայքն.

եւ ընտրեցան կամաւոր մահուամբն իւրեանց.

եւ հրաւիրեցան ի կոչումն Արքայութեանն երկնից:

Որք մատնեցին զանձինս իւրեանց ի փորձ սրոյ եւ հրոյ.          

եւ հեղմամբ արեանն իւրեանց եղեն վկայք Քրիստոսի.  եւ հրաւիրեցան ի կոչումն Արքայութեանն երկնից:

Աղօթիւք սոցա եւ բարեխօսութեամբ

պարգեւեա մեզ Քրիստոսի մասն

եւ բաժին ընդ հրաւիրեալսն ի կոչումն

Արքայութեանն երկնից:

(Շարակնոց)

 

Այս ա­ռա­քի­նի այրն ու Ք­րիս­տո­սի ճգնա­ւոր նա­հա­տա­կը ծա­գու­մով Պարս­կաս­տա­նից էր, Ռա­ժիկ կո­չո­ւող ազ­գից եւ ապ­րել է Խոս­րով Պար­սից ար­քա­յի ժա­մա­նակ­նե­րում: Ն­րա նախ­կին ա­նունն էր Մա­նա­ճիհր: Պա­տա­հեց, որ սա պան­դուխտ դար­ձաւ Հա­յոց աշ­խար­հում ու բնա­կո­ւեց Դո­ւին մայ­րա­քա­ղա­քում, ուր հա­սու լի­նե­լով քրիս­տո­նէա­կան հա­ւա­տի ճշմար­տու­թեա­նը՝ դար­ձաւ քրիս­տո­նեայ  եւ մկ­ր­տու­թիւ­նից յե­տոյ ի պա­տիւ Հա­յաս­տա­նեայց մեր Լու­սա­ւոր­չի՝ սուրբ Գ­րի­գո­րի՝ ա­նո­ւա­նո­ւեց Գ­րի­գոր կամ Գ­րի­գո­րիս: Նա զուարթ այր էր ու լի հո­գով, ջերմ էր աս­տո­ւա­ծա­պաշ­տու­թեան մէջ եւ իր վար­քով բա­րի օ­րի­նակ էր բո­լոր իր մեր­ձա­ւոր­նե­րին: Ա­ռա­ւել ա­ռա­քի­նու­թիւն­ներ ձեռք բե­րե­լու հա­մար նա ո­րո­շեց բնա­կո­ւել Դո­ւի­նի վան­քե­րից մէ­կում՝ միակ­րօն եղ­բայր­նե­րի հետ, ուր այն­քան փայ­լեց սրբու­թեամբ ու բա­րե­պաշտ վար­քով, որ այդ վանքն սկսե­ցին կո­չել իր ա­նու­նով: Պա­տա­հեց, որ Պար­սից աշ­խար­հից ո­րոշ քրիս­տո­նեա­ներ Հա­յոց եր­կիր ե­կան: Նրանք լսե­լով ի­րենց ազ­գակ­ցի՝ Գ­րի­գո­րի մա­սին, ե­կան նրա մօտ ու վանք մտան: Սա­կայն այդ ժա­մա­նակ­նե­րում կա­յին շատ պար­սիկ հա­ւա­տա­ցեալ­ներ, ո­րոնք հե­տե­ւում էին Նես­տո­րի չար ա­ղան­դին՝ ի­րենց ա­ռաջ­նորդ­ներ ու­նե­նա­լով պար­սիկ Բար­ծու­մա­յին եւ Ա­կա­կին: Ն­րան­ցից ո­մանք եւս ե­կան Դո­ւին, կցոր­դո­ւե­ցին Գր­ի­գոր Ռա­ժի­կի վան­քին ու կարճ ժա­մա­նակ անց հա­մար­ձա­կու­թիւն ու­նե­ցան այն­տեղ սեր­մա­նել մար­դա­դա­ւան Նես­տո­րի ա­ղան­դը: Սա տես­նե­լով՝ ե­րա­նե­լի Գ­րի­գորն ան­մի­ջա­պէս ազ­դա­րա­րեց հա­յոց Ներ­սէս կա­թո­ղի­կո­սին, որն իսկ եւ իսկ ա­ղան­դա­ւոր­նե­րին գրա­ւոր հրա­մա­նով վտա­րեց այդ­տե­ղից, եւ հրա­պա­րա­կա­յին քննու­թեամբ Գ­րի­գո­րի վան­քում դար­ձեալ դա­տա­պար­տո­ւեց մեր ազ­գի կող­մից բազում ան­գամ­ներ հեր­քո­ւած նես­տո­րա­կան աղան­դը:

 

Տա­րի­ներ անց՝ Յով­հան­նէս Գա­բե­ղեան հայ­րա­պե­տի՝ Ներ­սէս կա­թո­ղի­կո­սի յա­ջոր­դի օ­րօք, երբ մե­ռաւ Հա­յոց Մ­ժեժ Գ­նու­նի մարզ­պա­նը, այն­ժամ Պար­սից Խոս­րով ար­քան Հա­յաս­տան ու­ղար­կեց պար­սիկ Դեն­շա­պուհ մարզ­պա­նին, ո­րը մի ժանտ ու կռա­մոլ մարդ էր: Նա իր երկ­րից Հա­յաս­տան բե­րեց բազ­մա­թիւ մո­գեր եւ պատ­րաս­տո­ւեց նրանց մի­ջո­ցով երկ­րում տա­րա­ծել պար­սիկ­նե­րի կրա­կա­պաշ­տու­թեան կրօ­նը: Կա­ռու­ցել տո­ւեց կրա­կա­տներ (ատ­րու­շան­ներ) ու զ­ո­հա­սե­ղան­ներ, ըստ ի­րենց օ­րէն­քի՝ Ռշ­տու­նի­քում եւ այլ տե­ղե­րում վա­ռեց ի­րենց որմզ­դա­կան մշտա­վառ հու­րը ու ստի­պեց քրիս­տո­նեա­նե­րին երկր­պա­գել կրա­կին: Եւ սաս­տիկ հա­լա­ծանք­ներ սկսո­ւե­ցին Հա­յոց աշ­խար­հում, ո­րոնց պատ­ճա­ռով շա­տե­րը յա­նուն սուրբ հա­ւա­տի տե­սակ-տե­սակ տան­ջանք­նե­րով ըն­դու­նե­ցին նա­հա­տա­կու­թիւ­նը:

 

Դեն­շա­պու­հին ի­րա­զեկ դարձ­րին նաեւ Գ­րի­գո­րի մա­սին, որ նա, ծա­գու­մով պար­սիկ լի­նե­լով, այժմ քրիս­տո­նեայ է դար­ձել: Սա լսե­լով՝ ան­մի­ջա­պէս հրա­մա­յեց Գ­րի­գո­րին իր մօտ բե­րել, իսկ նա ո՛չ փա­խաւ եւ ո՛չ էլ թաք­նո­ւեց, այլ հո­գով ի­մա­նա­լով, որ հա­սել է ժա­մը յաղ­թա­կան վկա­յու­թեամբ առ Աս­տո­ւած գնա­լու, ե­կաւ զո­ւար­թու­թեամբ ու կանգ­նեց ա­տեա­նի առ­ջեւ: Դեն­շա­պուհն սկսեց եր­կար հար­ցաքն­նել, փոր­ձում էր նրա հետ խօ­սել թէ՛ ո­ղո­քիչ խօս­քե­րով եւ թէ՛ սպառ­նա­լիք­նե­րով, որ­պէս­զի նրան դարձ­նէր կռա­պաշ­տու­թեան իր նախ­կին կրօ­նին: «Ա­պա թէ ոչ,- ա­սաց,- քեզ ա­ւե­լի շատ կը տան­ջեմ, քան միւս քրիս­տո­նեա­նե­րին, ու դառ­նա­գոյն չար­չա­րանք­նե­րով կը զրկեմ ա­րե­ւից»: Եւ տես­նե­լով, որ Գ­րի­գորն ուշ չի դարձ­նում իր սպառ­նա­լից խօս­քե­րին, սկսեց գա­նա­հա­րու­թեամբ ու տան­ջանք­նե­րով խոշ­տան­գել նրան: Իսկ ե­րա­նե­լին մեծ հա­մար­ձա­կու­թեամբ յան­դի­մա­նում էր հե­թա­նոս­նե­րի՝ ա­րե­ւա­պաշտ­նե­րի եւ կրա­կա­պաշտ­նե­րի մո­լո­րու­թիւ­նը ու պայ­ծա­ռա­պէս քա­րո­զում Ճշ­մա­րիտ Լոյս Ք­րիս­տոս Աստ­ծուն: Եւ որ­քան նա հաս­տա­տուն էր մնում իր ճշմա­րիտ խոս­տո­վա­նու­թեան մէջ, այն­քան Դեն­շա­պու­հը քաջ նա­հա­տա­կի վրայ սաստ­կաց­նում էր դառ­նա­գոյն տան­ջանք­նե­րը: Ա­պա տես­նե­լով, որ անհ­նար է սա­սա­նել ա­ռա­քի­նի նա­հա­տա­կին, հրա­մա­յեց սրով սպա­նել նրան: Եւ Ք­րիս­տո­սի երա­նե­լի վկան Փրկ­չի սի­րոյ հա­մար խնդա­լից բերկ­րու­թեամբ ըն­թա­ցաւ զո­հա­բե­րո­ւե­լու ու գնա­լու ոչ թէ կեան­քից դէ­պի մահ, այլ՝ մա­հո­ւա­նից դէ­պի կեանք: Սա տե­ղի ու­նե­ցաւ Յով­հան­նէս կա­թո­ղի­կո­սի հայ­րա­պե­տու­թեան վեր­ջին տա­րի­նե­րին եւ Մով­սէս կա­թո­ղի­կո­սի հայ­րա­պե­տու­թեան սկզբում՝ Տի­րոջ 551 թո­ւա­կա­նի յու­նո­ւար ամ­սին:

 

­Սուր­բի նա­հա­տա­կու­թեա­նը ներ­կայ էր ոմն պար­սիկ, ո­րի ա­նունն էր ­Մա­խոժ: ­Սա, տես­նե­լով Ք­րիս­տո­սի ա­նո­ւան հա­մար Գ­րի­գո­րի ինք­նա­յոր­դոր ու սի­րա­յօ­ժար նա­հա­տա­կու­թիւ­նը, ան­մի­ջա­պէս վե­րին ­Լոյ­սի հա­ղորդ­մամբ մտա­ծեց, որ ե­թէ մէկն այս­պի­սի ու­րա­խու­թեամբ է իր կեան­քը դնում հա­ւա­տի հա­մար, ա­պա անհ­նար է, որ այն ճշմա­րիտ չլի­նի: Այ­նու­հե­տեւ սա եւս, հրա­ժա­րո­ւե­լով ի­րենց պար­սից կրօ­նից, ըն­դու­նեց քրիս­տո­նէու­թիւ­նը: ­Շատ չան­ցած, քրիս­տո­նեա­նե­րի մէջ տես­նե­լով սուրբ ­Խա­չի զօ­րու­թեան նշան­նե­րը, առա­ւե­լա­պէս հաս­տա­տո­ւեց հա­ւա­տի մէջ եւ մկրտո­ւե­լով կո­չո­ւեց ­Յիզտ­բու­զիտ, այ­սինքն՝ Աստո­ւա­ծա­տուր, իսկ յե­տոյ նա եւս ար­ժա­նի եղաւ ըն­դու­նե­լու մար­տի­րո­սու­թիւ­նը: