ՍՈՒՐԲ ԹԷՈԴՈՍ ՄԵԾ ԹԱԳԱՒՈՐԻ ՎԱՐՔԸ

 

Ո՜վ երանելի եւ բարեպաշտ Թէոդոս մեծ թագաւոր.

բարեխօս լեր վասն մեր առ Թագաւորն երկնաւոր
թողուլ մեզ զմեղս մեր:

Որ երկրպագողդ ես Քրիստոսի

եւ հիմնադիր սուրբ հաւատոյս.

բարեխօս լեր վասն մեր առ Թագաւորն երկնաւոր
թողուլ մեզ զմեղս մեր:

Որ թագաւորաց ես ի յերկրի պարծանք

եւ ի յերկինս պսակեալ.

բարեխօս լեր վասն մեր առ Թագաւորն երկնաւոր
թողուլ մեզ զմեղս մեր:

(Շարակնոց)

 

Ք­րիս­տո­սապ­սակ ար­քայ Թէո­դո­սը, ո­րը մեր լե­զո­ւով կոչ­ւում է Աս­տո­ւա­ծա­տուր, իբ­րեւ մի երկ­րորդ Կոս­տան­դիա­նոս` ի­րա­պէս տրո­ւած էր Աստ­ծուց` Եկե­ղե­ցի­նե­րի շի­նու­թեան եւ ուղ­ղա­փա­ռու­թեան հաս­տա­տու­թեան հա­մար: Ազ­գու­թեամբ իս­պա­նա­ցի էր` Ի­տա­լի­կէս քա­ղա­քից, ու որ­դին էր մի պա­տո­ւա­կան մար­դու, ո­րին կո­չում էին Թէո­դոս Ո­նո­րիոս: Նա զի­նո­ւո­րագ­րո­ւած էր կայ­սեր մօտ եւ ա­ռա­ջա­դէմ էր ա­մէն բա­նում, ո­րի հա­մար Վա­ղէս ու Վա­ղեն­տիա­նոս կայս­րե­րի օ­րօք ստրա­տե­լատ, այ­սինքն՝ զօ­րա­վար ընտ­րո­ւեց: Նա Տի­րոջ օգ­նա­կա­նու­թեամբ այ­լեւ­այլ տե­ղե­րում մե­ծա­մեծ քա­ջա­գոր­ծու­թիւն­ներ էր ա­նում, քան­զի բա­րե­պաշտ եւ Աստ­ծուց եր­կիւ­ղած մի այր էր՝ ար­դա­րա­կո­րով ու զօ­րա­ւոր ու­ժով: Նա իր զօ­րա­վա­րու­թեան ըն­թաց­քում թէ­պէտ եր­կու ան­գամ զօր­քով ու­ղար­կո­ւեց աս­պա­տա­կե­լու Հա­յոց աշ­խար­հը` ընդ­դէմ կայս­րե­րի դէմ ըմ­բոս­տա­ցած Ար­շակ ար­քա­յի, սա­կայն խո­նար­հո­ւե­լով մեր սուրբ հայ­րա­պետ Ներ­սէս Մե­ծի  ա­ղա­չանք­նե­րին՝ մար­դա­սի­րու­թեամբ եւ խա­ղա­ղու­թեամբ դա­դա­րեց­րեց բո­լոր գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րը` ա­ռանց հե­ղե­լու ո­րե­ւէ մէ­կի ա­րիւ­նը: Իսկ երկ­րորդ ան­գամ, երբ հա­յե­րից պա­տանդ­ներ էր վերց­նում, յոր­դո­րեց Ներ­սէս Մե­ծին` Վա­ղէ­սի հետ հաշ­տո­ւե­լու հա­մար գալ Կոս­տանդ­նու­պո­լիս: Սա­կայն  գոր­ծը վատ վեր­ջա­բան ու­նե­ցաւ, ո­րով­հե­տեւ Վա­ղէ­սը, լի­նե­լով ա­րիո­սա­կան ու թշնա­մի հա­յե­րին, 378 թո­ւա­կա­նին աք­սո­րել տո­ւեց սուրբ հայ­րա­պե­տին:

 

«­Շատ չան­ցած՝ Վա­ղէ­սը մե­ռաւ չա­րա­չար մա­հով, եւ բո­վան­դակ ա­րեւմ­տեան ու ա­րե­ւե­լեան կայս­րու­թեա­նը տի­րեց նրա եղ­բօր՝ Վա­ղեն­տիա­նո­սի որ­դին՝ բա­րե­պաշտ Գ­րա­տիա­նո­սը՝ գա­հա­կից ու­նե­նա­լով իր փոքր եղ­բայր Վա­ղեն­տիա­նո­սին: Ս­րանց օ­րօք քաջ զօ­րա­վար Թէո­դոսն ա­ռա­ւել էր աչ­քի ընկ­նում իր սխրա­լի գոր­ծե­րով թէ՛ ար­քու­նի­քում եւ թէ՛ պա­տե­րազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րում, ո­րի հա­մար ա­ւա­գա­նուց շա­տե­րը նա­խան­ձե­ցին նրա ա­ռա­ջա­դի­մու­թեա­նը ու նրա դէմ չա­րու­թեամբ լցո­ւե­ցին: Ուս­տի ա­ռա­քի­նի զօ­րա­վա­րը ո­րո­շեց միառ­ժա­մա­նակ հե­ռա­նալ իր եր­կի­րը` Իս­պա­նիա, որ­պէս­զի իր պատ­ճա­ռով խռո­վու­թիւն­ներ չա­ռա­ջա­նան, եւ իր դէմ նեն­գու­թեամբ դա­ւեր չնիւ­թո­ւեն:

 

Այդ օ­րե­րին զօ­րա­ցել էին գո­թա­ցի­ներն ու հռո­մէա­ցի­նե­րի այլ բար­բա­րոս թշնա­մի­նե­րը, ո­րոնք Թրա­կիա­յի կող­մե­րում ա­ւե­րա­ծու­թիւն­նե­րով, կո­տո­րա­ծով եւ գե­րու­թիւն­նե­րով մե­ծա­մեծ վնաս­ներ էին հասց­նում: Չ­հան­դուր­ժե­լով այս ա­մէ­նը՝ Գ­րա­տիա­նո­սը ո­րո­շեց մեծ զօր­քով յար­ձա­կո­ւել նրանց վրայ, բայց չգտնե­լով ըն­տիր զօ­րագ­լուխ՝ հրա­մա­յեց. «Այս­տեղ բե­րէ՛ք քաջ Թէո­դո­սին, քան­զի մի­այն նա կա­րող է նո­ւա­ճել թշնա­մի­նե­րին»: Ա­պա մեծ պա­տո­ւով կան­չել տո­ւեց նրան ու նրա ձեռ­քը յանձ­նե­լով ընդ­հա­նուր սպա­րա­պե­տու­թեան ողջ իշ­խա­նու­թիւ­նը՝ ուղար­կեց բար­բա­րոս­նե­րի դէմ: Թէո­դո­սը յար­ձա­կուե­լով կոր­ծա­նեց թշնա­մու ողջ զօ­րու­թիւ­նը եւ այն­պի­սի ահ ու սար­սափ գցեց նրանց բա­նա­կի մէջ, որ նրանք, դառ­նա­լով ի­րար վրայ, սկսե­ցին մի­մեանց կո­տո­րել: Եւ վե­րա­դառ­նա­լով մեծ յաղ­թա­նա­կով՝ շտա­պեց նախ­քան բա­նա­կի գա­լը ան­ձամբ ող­ջոյն տա­նել ինք­նա­կա­լին ու յայտ­նել պա­տե­րազ­մի բա­րե­յա­ջող ա­ւար­տի մա­սին, ո­րը ե­ղաւ Տի­րոջ օգ­նա­կա­նու­թեամբ: Իսկ նա­խանձ բան­սար­կու­ներն սկսե­ցին գրգռել թա­գա­ւո­րին եւ ա­սել. «Ար­դեօ՞ք Թէո­դո­սի այդ ա­նակն­կալ գա­լուս­տը ցոյց չի տա­լիս, որ նա փա­խել է թշնա­մի­նե­րի առ­ջե­ւից»: Իսկ Գ­րա­տիա­նո­սը, թէ­պէտ ա­կանջ չէր դնում չա­րա­խօս­նե­րին, բայց երկմ­տում էր ու մտա­ծում, թէ ինչ­պէ՞ս նա կա­րո­ղա­ցաւ ա­րա­գօ­րէն այս­պի­սի յաղ­թա­նակ տա­նել: Այն­ժամ Թէո­դոսն իր հա­ւա­տա­րիմ մարդ­կանց հետ մար­տի դաշտ ու­ղար­կեց այդ չա­րա­խօս­նե­րին, որ­պէս­զի հա­շո­ւեն ըն­կած թշնա­մի­նե­րին եւ տես­նեն այն ա­ւա­րը, ո­րը ժո­ղո­վել էր ար­քու­նի զօր­քը:

 

Երբ նրանք գնա­ցին, նոյն օ­րը Թէո­դոս սպա­րա­պե­տը ե­րա­զով մի տե­սիլք տե­սաւ. Ան­տիո­քի ե­րա­նե­լի Մե­լի­տոս հայ­րա­պե­տը, ո­րը դե­ռեւս կեն­դա­նի էր, բայց ո­րին չէր տե­սել, իր վրայ ար­քու­նա­կան քղա­միդ գցեց ու գլխին կայ­սե­րա­կան պսակ դրեց: Եւ երբ այն պատ­մեց իր ծա­նօթ­նե­րին, նրանք միա­բան ա­սա­ցին. «Աս­տո­ւա­ծա­յին է այդ տե­սիլ­քը, ու շու­տով դու թա­գա­ւոր պի­տի դառ­նաս»: Սա­կայն Թէո­դո­սը չէր ձգտում թա­գա­ւո­րու­թեան, ո­րով­հե­տեւ նա չէր փնտ­րում ան­ցա­ւոր փառք եւ հարս­տու­թիւն:

 

Երբ մար­տա­դաշտ ու­ղար­կո­ւած մար­դիկ վե­րա­դար­ձան, յայտ­նե­ցին, որ հա­զա­րա­ւոր թշնա­մի­ներ են ըն­կել, ու Թէո­դո­սի ահն է պա­տել բո­լոր բար­բա­րոս­նե­րին, ո­րի հա­մար Գ­րա­տիա­նոսն ան­չափ ու­րա­խա­ցաւ: Ա­պա տես­նե­լով, որ ին­քը միայ­նակ ան­կա­րող է վա­րել ամ­բողջ կայս­րու­թեան ըն­դար­ձա­կա­տա­րածք իշ­խա­նու­թեան գոր­ծե­րը, ա­րե­ւե­լեան սահ­ման­նե­րում թա­գա­ւոր կար­գեց Թէո­դոս սպա­րա­պե­տին եւ 379 թո­ւա­կա­նին Վա­ղէ­սի տե­ղը նրան կայսր հռչա­կեց:

 

Իսկ բա­րե­պաշտ Թէո­դո­սը նախ­քան գոր­ծի անց­նե­լը կա­մե­ցաւ Գ­րա­տիա­նո­սի հա­ւա­նու­թեամբ յետ բե­րել Վա­ղէ­սի կող­մից աք­սո­րո­ւած բո­լոր ուղ­ղա­փառ ե­պիս­կո­պոս­նե­րին, նրանց թւում նաեւ՝ Ներ­սէս Մե­ծին, ո­րին, աք­սո­րա­վայ­րից Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի թա­գա­ւո­րա­կան քա­ղաք բե­րե­լով, մե­ծա­պէս պա­տո­ւի ար­ժա­նաց­րեց:  Ն­մա­նա­պէս Ե­կե­ղե­ցու բո­լոր հո­վիւ­նե­րի հան­դէպ սէր ու մեծ հպա­տա­կու­թիւն ցոյց տա­լով եւ նրանց որ­պէս Աս­տու­ծոյ փո­խա­նորդ­ներ ըն­դու­նե­լով՝ իր ան­ձը հա­մա­րում էր որ­պէս նրանց ծա­ռան: Սա­կայն նա յոյժ նեղսր­տում ու ցաւ էր ապ­րում ժա­մա­նա­կի բազ­մա­դի­մի հեր­ձո­ւա­ծող­նե­րի, յատ­կա­պէս` ա­րիո­սա­կան­նե­րի ե­րե­սից Ե­կե­ղե­ցու պա­ռակտ­ման հա­մար եւ այն շտկե­լու ու բա­րե­կար­գե­լու հնար­ներ էր ո­րո­նում:

 

Ա­պա Թէո­դոսն իր թա­գա­ւո­րու­թեան ա­ռա­ջին տա­րում` 380 թո­ւա­կա­նին, սկիւ­թա­ցի­նե­րի դէմ մեծ յաղ­թա­նակ տա­նե­լուց յե­տոյ, երբ գնում էր Կոս­տանդ­նու­պո­լիս, Մա­կե­դո­նիա­յի Թե­սա­ղո­նի­կէ քա­ղա­քի մօտ հի­ւան­դա­ցաւ: Ի­րեն վտան­գո­ւած տես­նե­լով՝ շտապ կան­չել տո­ւեց քա­ղա­քի ուղ­ղա­փառ եպիս­կո­պոս Ա­քիւ­ղա­սին, ո­րը կա­պա­դով­կեան Կե­սա­րիա­յից էր, մի ե­րե­ւե­լի այր եւ բա­րե­կամ Մեծն Բար­սե­ղին: Ն­րա­նից խն­դ­րեց սուրբ մկրտու­թիւն, որը դե­ռեւս չէր ստա­ցել` շա­տե­րի կող­մից ժա­մա­նա­կի դժպա­տեհ սո­վո­րո­ւ­թեան պատ­ճա­ռով, ո­րոնք փրկու­թեան Դե­ղը թող­նում էին վեր­ջին օ­րո­ւան: Երբ մկրտո­ւեց, քիչ օ­րեր անց կա­տա­րե­լա­պէս ա­պա­քի­նո­ւեց ու իր ամ­բողջ տէ­րու­թեան մէջ տա­րա­ծեց մի հրո­վար­տակ, ըստ ո­րի՝ բո­լոր վայ­րե­րում պէտք է քա­րո­զո­ւէր միայն Նի­կիա­կան հա­ւատ­քը, եւ ուղ­ղա­փառ կո­չո­ւէին միայն նրանք, ով­քեր դա­ւա­նում են այդ հան­գա­նա­կը, իսկ հրա­ժա­րո­ւող­նե­րը հա­մա­րո­ւէին հեր­ձո­ւա­ծող­ներ:

 

Ս­րա­նից յե­տոյ ուղ­ղո­ւեց դէ­պի իր թա­գա­ւո­րա­նիստ քա­ղա­քը, ուր քա­ղա­քից դուրս դի­մա­ւո­րե­լով նրան՝ ըն­դա­ռաջ ե­կաւ ու մեծ փառ­քով ըն­դու­նեց սուրբ Գ­րի­գոր Աս­տո­ւա­ծա­բա­նը, որն ուղ­ղա­փառ­նե­րի դա­սի հո­վո­ւա­պե­տու­թեան հա­մար նոր էր նստել Կոս­տան­դ­նու­պոլ­սի պատ­րիար­քու­թեան Ա­թո­ռին: Աս­տո­ւա­ծա­սէր թա­գա­ւո­րը, մե­ծա­պէս պա­տո­ւե­լով սուրբ հայ­րա­պե­տին, նրա խորհր­դով ձեռ­նար­կեց քա­ղա­քը մաք­րել ա­րիո­սա­կան­նե­րից եւ վերս­տին հրա­ման ար­ձա­կեց, ըստ ո­րի՝ ով­քեր կա­մե­նում են բնա­կո­ւել թա­գա­ւո­րա­նիստ քա­ղա­քում, պէտք է ըն­դու­նէին Նի­կիա­կան դա­ւա­նան­քը, իսկ հրա­ժա­րո­ւող­նե­րը պէտք է հե­ռա­նա­յին: Այն­ժամ շա­տե­րը հե­ռա­ցան, նրանց թւում՝ նաեւ ե­պիս­կո­պոս­ներ, ո­րոնք քա­ռա­սուն տա­րուց ի վեր Ե­կե­ղե­ցին պա­հում էին Արիո­սի չար ա­ղան­դի մէջ, իսկ նրանց փո­խա­րէն կար­գո­ւե­ցին ուղ­ղա­փառ ե­պիս­կո­պոս­ներ: Եւ այս ամէ­նի հա­մար Թէո­դոս թա­գա­ւորն ու Գ­րի­գոր Աս­տո­ւա­ծա­բա­նը ա­րիո­սա­կան­նե­րից մեծ նե­ղու­թիւն­ներ կրե­ցին:

 

Սա­կայն քա­ղա­քում դե­ռեւս կա­յին շատ հո­գե­մարտ­ներ, ո­րոնք Մա­կե­դո­նի հա­մա­խոհ­ներն էին, նաեւ եւ­նո­մէա­կան­ներ եւ Ա­պո­ղի­նա­րի կու­սա­կից­ներ: Այդ պատ­ճա­ռով բա­րե­պաշտ կայս­րը մտադ­րո­ւեց ե­պիս­կո­պո­սա­կան մեծ ժո­ղով գու­մա­րել ու մո­լո­րեալ­նե­րին ճշմար­տու­թեան ճա­նա­պար­հին բե­րել: Նա կա­մե­ցաւ ժո­ղո­վի մի­ջո­ցով միան­գա­մայն դա­դա­րեց­նել թե­մե­րի եւ աս­տի­ճան­նե­րի հա­մար հո­վիւ­նե­րի մի­ջեւ ե­ղած բո­լոր տա­րա­ձայ­նու­թիւն­ներն ու վէ­ճե­րը եւ յատ­կա­պէս վճռել Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի Ա­թո­ռի հար­ցը, ո­րի հա­մար ո­մանց կող­մից Աս­տո­ւա­ծա­բա­նի փո­խա­րէն ա­ռա­ջադ­րո­ւել էր Մաք­սի­մոս ա­նու­նով ա­նար­ժան մէ­կը:

 

Այս բո­լոր հար­ցե­րի հա­մար 381 թո­ւա­կա­նին Կոս­տանդ­նու­պոլ­սում գու­մա­րո­ւեց սուրբ ժո­ղով: Մաս­նա­կցում էին 150 հայ­րա­պետ­ներ, ո­րոնց մէջ երե­ւե­լի էր Ան­տիո­քի սուրբ Մե­լի­տոս հայ­րա­պե­տը: Մինչ ժո­ղովն սկսե­լը, թա­գա­ւո­րին ող­ջու­նե­լու հա­մար ե­պիս­կո­պոս­նե­րը հա­ւա­քո­ւե­ցին ար­քու­նի պա­լա­տում: Իսկ ար­քան պա­տո­ւի­րել էր, որ ոչ ոք ի­րեն չյայտ­նի, թէ նրան­ցից ով է Ան­տիո­քի Մե­լի­տոս անու­նով պատ­րիար­քը, «քան­զի,- ա­սում էր,- թե­րեւս ես ինքս ճա­նա­չեմ», ո­րով­հե­տեւ չէր մո­ռա­նում նրան, ում նախ­քան թա­գա­ւո­րե­լը տե­սել էր տե­սիլ­քով: Երբ բո­լո­րին աչ­քի անց­կաց­րեց, իս­կոյն ճա­նա­չեց ե­րա­նե­լի Մե­լի­տո­սին` ճիշտ նոյն այն տես­քով, ինչ­պէս որ տե­սել էր: Ան­մի­ջա­պէս ըն­թա­ցաւ դէ­պի նա, ըն­կաւ հայ­րա­պե­տի պա­րա­նո­ցով ու ան­յագ փա­փագ­մամբ համ­բու­րեց նրա սուրբ ա­ջը: Ա­պա պատ­մեց նրան, թէ ինչ­պէս է մին­չեւ թա­գա­ւո­րե­լը նա­խա­պէս տե­սել ի­րեն եւ թէ ինչ­պէս է պսա­կո­ւել իր ձեռ­քով:

 

Ժո­ղովն սկսո­ւե­լուց շատ չան­ցած՝ հի­ւան­դա­ցաւ ե­րա­նե­լի Մե­լի­տո­սը, որն ար­դէն յոյժ ծե­րա­ցել էր, ու փո­խո­ւեց առ Աս­տո­ւած:

 

Արդ, այս ժո­ղո­վում հաս­տա­տո­ւեց Նի­կիա­կան հա­ւատ­քը, եւ հեր­քո­ւեց հո­գե­մարտ մա­կե­դո­նա­կան­նե­րի մո­լո­րու­թիւ­նը, նաեւ Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի Ա­թո­ռից մեր­ժո­ւեց Մաք­սի­մոս Ա­ղեք­սանդ­րա­ցին, ո­րը շնա­կան կո­չո­ւող ի­մաս­տա­սէր­նե­րի ա­ղան­դի հե­տե­ւորդ էր: Բայց ո­րոշ չար մարդ­կանց պատ­ճա­ռով Գրի­գոր Աս­տո­ւա­ծա­բա­նը հրա­ժա­րո­ւեց այդ պա­տո­ւից, ու Ա­թո­ռին պատ­րիարք կար­գո­ւեց Նեք­տա­րիոս Կոս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցին: Ու­րախ ե­ղաւ Մեծն Թէո­դո­սը այդ կա­րե­ւոր ժո­ղո­վի բա­րե­յա­ջող ա­ւար­տի հա­մար եւ հայ­րե­րից իւ­րա­քան­չիւ­րին պա­տո­ւով ար­ձա­կեց իր տե­ղը, այդ թւում նաեւ սուրբ Ներ­սէ­սին` դէ­պի Հա­յաս­տան:

 

Ս­րա­նից յե­տոյ բա­րե­պաշտ ար­քան չէր դա­դա­րում ա­ռան­ձին ժո­ղով­նե­րի մի­ջո­ցով հնար­ներ գտնել ուղ­ղա­փառ Ե­կե­ղե­ցուց հե­ռա­ցած ե­պիս­կո­պոս­նե­րին շա­հե­լու հա­մար: Մէկ-մէկ քննել էր տա­լիս իւ­րա­քան­չիւ­րի դա­ւա­նա­բա­նա­կան թղթերն ու ստէպ-ստէպ ա­ղօ­թում Ե­կե­ղե­ցու կար­գա­ւո­րու­թեան հա­մար: Այս կեր­պով նա շա­տե­րին շա­հեց, իսկ յա­մա­ռող­նե­րին հե­ռաց­րեց, որ­պէս­զի Ք­րիս­տո­սի հօ­տի մէջ գայ­լեր չգտնո­ւեն: Ն­րան­ցից մէկն էր ա­նօ­րէն Եւ­նո­մէոս ա­ղան­դա­պե­տը, ո­րին աք­սո­րե­լով հե­ռաց­րեց սահ­ման­նե­րից, ուր եւ վախ­ճա­նո­ւեց, իսկ ուղ­ղա­փա­ռու­թեան ջա­տա­գով­նե­րին նա մե­ծա­պէս պատ­ւում էր սի­րով ու ճշ­մա­րիտ հա­ւա­տի խոս­տո­վա­նու­թեան հա­մար նա­հա­տա­կո­ւած­նե­րին ար­ժա­նա­ւոր կար­գով մե­ծա­րում: Այդ օ­րե­րին Ան­կիւ­րիա­յից (Ան­կա­րա) Կոս­տանդ­նու­պո­լիս բե­րել տո­ւեց սուրբ Պօ­ղոս Խոս­տո­վա­նո­ղի մար­մի­նը, որն աք­սո­րո­ւած էր ե­ղել փոքր Հայ­քի Կո­կի­սոն քա­ղաք եւ Կոս­տանդ թա­գա­ւո­րի ժա­մա­նակ նա­հա­տա­կո­ւել էր ա­րիո­սա­կան­նե­րի կող­մից: Նա սուր­բի մար­մինն ըն­դու­նեց մե­ծա­շուք փառ­քով ու զե­տե­ղեց վկա­յա­րա­նում, ո­րը կո­չո­ւեց նրա ա­նու­նով:

 

383 թո­ւա­կա­նին Թէո­դոս ինք­նա­կա­լը, ըստ թա­գա­ւո­րա­կան օ­րէն­քի, ի­րեն գա­հա­կից դարձ­րեց իր ա­ւագ որ­դուն` Ար­կա­դէո­սին, որն այդ ժա­մա­նակ վեց տա­րե­կան էր: Կա­մե­նա­լով նրան կրթել բա­րե­պաշ­տու­թեամբ եւ ի­մաս­տու­թեամբ՝ որ­դու դաս­տիա­րա­կու­թեան հա­մար Հ­ռո­մի Գ­րա­տիա­նոս ար­քա­յից խնդրեց իր մօտ ու­ղար­կել ի­մաս­տուն մէ­կին: Իսկ նա Դա­մա­սոս պա­պի ձեռ­քով ընտ­րեց ու ու­ղար­կեց Հ­ռո­մի Ե­կե­ղե­ցու Ար­սէ­նիոս սար­կա­ւա­գին, ո­րը նախ­կի­նում փա­ռա­ւոր իշ­խան էր, բայց յե­տոյ ե­ղաւ սքան­չե­լի ա­նա­պա­տա­կան եւ կո­չո­ւեց հայր Ար­սէն: Թա­գա­ւորն իր որ­դուն յանձ­նեց նրան ու ա­սաց. «Այ­սու­հե­տեւ ինձ­նից ա­ռա­ւել դու կը լի­նես սրա հայ­րը»:

 

Մի օր, երբ թա­գա­ւո­րը ե­կաւ տես­նե­լու իր որ­դու դաս­տիա­րա­կու­թեան ըն­թաց­քը, տե­սաւ, որ Ար­սէ­նը կանգ­նած էր, իսկ մա­նուկ Ար­կա­դէո­սը, զար­դա­րո­ւած ար­քա­յա­կան պսա­կով եւ շու­քով բազ­մած, ուսուց­չից դաս էր առ­նում: Զայ­րա­ցաւ հայ­րն­ ու ա­սաց. «Ին­չո՞ւ է ա­շա­կեր­տը նստած, իսկ ու­սու­ցի­չը` կանգ­նած»: Իսկ Ար­սէ­նը պա­տաս­խա­նեց. «­Մի՛ նե­ղուիր, տէ՛ր իմ ար­քայ, քան­զի անհ­նար է ինձ նստած ու­սու­ցա­նել ինք­նա­կա­լի որ­դուն` իր հօր աթո­ռակ­ցին»: Այն­ժամ թա­գա­ւո­րը, եր­կա­րե­լով ձեռ­քը, Ար­կա­դէո­սի գլխից հա­նեց պսա­կը եւ նրան հրա­մա­յեց բաց գլխով կանգ­նել ու­սուց­չի առ­ջեւ, իսկ Ար­սէ­նին հար­կադ­րեց, որ նստի: «­Քան­զի,- ա­սաց,- իմ որ­դին ինք­նա­կա­լու­թեան ար­ժա­նի կը լի­նի այն ժա­մա­նակ, երբ գի­տու­թեան հետ միա­ժա­մա­նակ կրթո­ւի ու գե­րա­զանց լի­նի նաեւ աս­տո­ւա­ծա­պաշ­տու­թեան եւ քա­ղա­քա­վա­րու­թեան մէջ»: Յե­տա­գա­յում սոյն օրի­նա­կով դաս­տիա­րա­կո­ւեց նաեւ Թէո­դո­սի կրտսեր որ­դին` Ո­նո­րիո­սը, որն այդ ժա­մա­նակ նո­րա­ծին մա­նուկ էր:

 

Ա­պա թա­գա­ւո­րա­կան քա­ղա­քում դար­ձեալ հա­կա­ռա­կու­թիւն­ներ սկսո­ւե­ցին ուղ­ղա­փառ­նե­րի ու արիո­սա­կան­նե­րի եւ պէս-պէս հեր­ձո­ւա­ծող­նե­րի մի­ջեւ: Ո­րոշ սուտ ե­պիս­կո­պոս­ներ ի­րենց չար ո­րոմ­նե­րը տա­րա­ծե­լու հա­մար դե­գե­րում էին Բիւ­զան­դիա­յի սահ­ման­նե­րի շրջա­կայ­քում եւ կա­մե­նում կա­մաց-կա­մաց սո­ղոս­կել թա­գա­ւո­րա­նիստ քա­ղաք, այն­տեղ ժո­ղով­ներ գու­մա­րել ու բա­նա­վի­ճել ուղ­ղա­փառ­նե­րի հետ: Մ­տա­ծում էին կեղ­ծա­պա­տիր հնարք­նե­րով հա­մո­զել ար­քա­յին, որ թոյլ տայ ու­նե­նան ի­րենց ա­ռան­ձին Ե­կե­ղե­ցին եւ ապ­րեն խա­ղա­ղու­թեամբ, ո­րի հա­մար էլ ա­րիո­սա­կան ե­պիս­կո­պոս­ներն սկսե­ցին հան­դի­պել թա­գա­ւո­րին ու օր­ըստ­օ­րէ ա­ւե­լի շատ աղա­չանք­ներ մա­տու­ցել նրան: Իսկ բա­րե­պաշտ Թէո­դո­սը թէ­պէտ չզի­ջեց նրանց, բայց նաեւ մեծ հնա­զան­դու­թիւն ու­նե­նա­լով ե­կե­ղե­ցա­կան կարգ ունե­ցող­նե­րի հան­դէպ՝ չկա­մե­ցաւ բռնու­թիւն գոր­ծադ­րել նրանց վրայ կամ հա­լա­ծել, այլ կա­մե­ցաւ սի­րով վա­րո­ւել նրանց հետ եւ ա­ռան­ձին ժո­ղով գու­մա­րե­լով՝ խա­ղա­ղու­թեամբ լու­ծել բո­լոր հար­ցե­րը:

 

Սա տես­նե­լով՝ ուղ­ղա­փառ ե­պիս­կո­պոս­ներն ու սուրբ այ­րե­րը, վա­խե­նա­լով, որ ա­րիո­սա­կան­նե­րը դար­ձեալ կը զօ­րա­նան, յա­ճա­խա­կի գնում էին թա­գա­ւո­րի մօտ, որ­պէս­զի նա յան­կարծ չա­րա­փառ­նե­րին տեղ չտայ: Մի օր նրանց հետ թա­գա­ւո­րի մօտ եկաւ Ի­կո­նիա­յի սուրբ Ամ­փի­լո­քիոս ե­պիս­կո­պո­սը` Բար­սեղ Կե­սա­րա­ցու ա­շա­կեր­տը: Երբ բո­լոր ե­պիս­կո­պոս­նե­րը խո­նար­հո­ւե­ցին ար­քա­յի եւ նրա մօտ բազ­մած գա­հա­կից ար­քա­յոր­դի Ար­կա­դէո­սի առ­ջեւ, Ամ­փի­լո­քիո­սը պաշ­տօ­նա­պէս միայն ար­քա­յին ող­ջու­նեց, իսկ նրա որ­դուն` ոչ: Դեռ ա­ւե­լին` սկսեց ձեռ­քով կա­տա­կել, ծաղ­րել ու նե­ղաց­նել ման­կա­նը: Այս վար­մուն­քը խիստ ծանր թո­ւաց Թէո­դո­սի աչ­քին եւ ա­սաց ե­պիս­կո­պո­սին. «­Հա՛յր սուրբ, օրհ­նի՛ր ու ող­ջու­նի՛ր նաեւ իմ թա­գա­դրո­ւած որ­դուն»: Ե­պիս­կո­պո­սը նրան ա­սաց. «­Դու` որ­պէս թա­գա­ւոր, բա­ւա­կան ես մեզ, իսկ դրան կը պա­տո­ւենք ար­քա­յի ծա­ռա­նե­րի շար­քում»: Այս խօս­քե­րից ա­ռա­ւել բար­կա­նա­լով՝ Թէո­դոսն իր մարդ­կանց նշա­նա­ցի կեր­պով ակ­նար­կեց ե­պիս­կո­պո­սին հե­ռաց­նել իր առ­ջե­ւից: Այն­ժամ Ամ­փի­լո­քիոսն ա­սաց. «Ար­դա­րա­ցի է քո ցա­սու­մը, ո՛վ բա­րե­պաշտ ինք­նա­կալդ: Սա­կայն ի­մա­ցի՛ր, որ նոյն կեր­պով Երկ­նա­ւոր Հայրն է բար­կա­նում, երբ տես­նում է Իր Միա­ծին Որ­դուն` ա­նար­գուած չա­րա­փառ­նե­րի կող­մից: Եւ ե­թէ դու, որ մահ­կա­նա­ցու ես, չես հան­դուր­ժում քո որ­դու ան­պատ­ւու­թիւնն ու նրան ծա­ռա­նե­րի հետ հա­ւա­սա­րեց­նե­լը, ա­պա ան­մահն Աս­տո­ւած եւ ա­մե­նա­կալ Բարձ­րեա­լը ինչ­պէ՞ս կա­րող է հան­դուր­ժել Իր Միած­նին ա­րա­րած կո­չե­լը»: Ե­պիս­կո­պո­սի խօս­քե­րից թա­գա­ւո­րը եր­կիւ­ղեց ու խո­րա­պէս զղջաց: Թո­ղու­թիւն խնդրեց նրա­նից եւ այ­նու­հե­տեւ ա­ռա­ւել մեծ զգու­շու­թիւն պա­հեց: Քա­ղա­քից ու նրա սահ­ման­նե­րից հա­լա­ծեց բո­լոր ա­րիո­սա­կան­նե­րին եւ նրանց հա­մա­խոհ­նե­րին ու խիստ հրա­ման ար­ձա­կեց, որ ո­րե­ւէ մէ­կը ժո­ղովր­դի մէջ չվի­ճա­բա­նի աս­տո­ւա­ծու­թեան խո­րին խորհր­դի շուրջ եւ պատ­ճառ չդառ­նայ ան­գէտ­նե­րի կոր­ծան­մա­նը:

 

Իսկ Թէո­դո­սի կի­նը` Ար­կա­դէո­սի ու Ո­նո­րիո­սի մայ­րը եւ թա­գու­հի Փ­լա­կի­ղէն, իր ա­ռա­քի­նա­զարդ վար­քով ու աղ­քատ­նե­րի եւ հի­ւանդ­նե­րի հան­դէպ մար­դա­սի­րու­թեամբ բա­րի օ­րի­նակ էր իր ա­մուս­նու հա­մար: Քան­զի շրջե­լով հի­ւան­դա­նոց­նե­րով՝ ան­ձամբ սպա­սա­ւո­րում էր ցա­ւագ­նոտ­նե­րին ու հո­գում նրանց կա­րիք­նե­րը, իր ձեռ­քե­րով կե­րակ­րում եւ յա­գեց­նում նրանց, ու իբ­րեւ մի ա­ղա­խին՝ ծա­ռա­յում էր բո­լոր յե­տին գոր­ծե­րում: Եւ այս­պի­սի գո­վե­լի վար­քով 385 թո­ւա­կա­նին փո­խո­ւեց Տի­րոջ մօտ` սու­գի մատ­նե­լով բա­րե­պաշտ Թէո­դո­սին ու իր որ­դի­նե­րին:

 

Ե­րեք տա­րի անց` 388 թո­ւա­կա­նին, Ան­տիոք քա­ղա­քի բնակ­չու­թիւնն ըմ­բոս­տա­ցաւ ար­քու­նի­քի դէմ: Պատ­ճա­ռը հար­կե­րի ծան­րու­թիւն­ներն էին, ո­րոնք գանձ­ւում էին բո­լոր կող­մե­րից ե­կող պա­տե­րազմ­նե­րի կա­րիք­նե­րի հա­մար: Քա­ղա­քում մեծ աղ­մուկ եւ խռո­վու­թիւն բարձ­րա­ցաւ, ու քիչ ան­կար­գու­թիւն­ներ չե­ղան յատ­կա­պէս խառ­նի­ճա­ղանջ ամ­բո­խի կող­մից: Ն­րանք թա­գա­ւո­րի հան­դէպ ա­տե­լու­թիւ­նից տա­պա­լե­ցին Փ­լա­կի­ղէ թա­գու­հու պղնձա­ձոյլ ար­ձա­նը, ո­րը կանգ­նե­ցո­ւած էր մի ե­րե­ւա­ցող բարձր տե­ղում, եւ ա­նար­գանք­նե­րով քարշ տո­ւե­ցին հրա­պա­րակ­նե­րի մի­ջով: Երբ թա­գա­ւորն ի­մա­ցաւ այս յանդգ­նու­թեան մա­սին, լցո­ւեց ա­նա­սե­լի բար­կու­թեամբ ու սպառ­նաց սրի քա­շել ողջ քա­ղա­քը, յետ վերց­րեց Ան­տիոք քա­ղա­քին ըն­ձե­ռած «քա­ղաք­նե­րի մայր» կո­չո­ւող պա­տի­ւը եւ այն շնոր­հեց Լա­ւո­դի­կէ քա­ղա­քին:

 

Բայց Ան­տիո­քի իշ­խան­նե­րը, կա­մե­նա­լով հա­ճո­յա­նալ թա­գա­ւո­րին, բռնե­ցին ու սպա­նե­ցին գլխա­ւոր ապս­տամբ­նե­րին, սու­սե­րա­մերկ յար­ձա­կո­ւե­ցին քա­ղա­քա­ցի­նե­րի վրայ եւ նրան­ցից շա­տե­րին կո­տո­րե­ցին: Մինչ այս ա­մէ­նին տե­ղեակ լի­նե­լը, թա­գա­ւորն իր եր­կու ե­րե­ւե­լի զօ­րա­պետ­նե­րին` Ե­ղի­բի­կո­սին ու Կե­սա­րիո­սին, մեծ սպառ­նա­լիք­նե­րով ու­ղար­կեց Ան­տիոք: Երբ նրանք քա­ղաք մտան, բո­լոր բնա­կիչ­նե­րը խու­ճա­պա­հար տագ­նա­պե­ցին: Այդ ժա­մա­նակ քա­ռաս­նոր­դա­կան պահ­քի օ­րերն էին: Ս­քան­չե­լի Յով­հան­նէ­սը` նո­րըն­ծայ ընտ­րեալ քա­հա­նան, ո­րը յե­տոյ Ոս­կե­բե­րան կո­չո­ւեց, ողջ օ­րը քա­րո­զում էր Ան­տիո­քի Ե­կե­ղե­ցում, յան­դի­մա­նում ժո­ղովր­դին գոր­ծած չա­րիք­նե­րի հա­մար եւ ան­դա­դար յոր­դո­րում էր ա­ղօ­թել Աստ­ծուն, որ­պէս­զի մա­րի թա­գա­ւո­րի ու նրա ծա­ռա­նե­րի ցա­սու­մը: Նոյնն էր ա­նում նաեւ քա­ղա­քի Փ­ղա­բիա­նոս պատ­րիար­քը, ո­րը, իր ան­ձը դնե­լով հօ­տի հա­մար, գնաց Թէո­դոս ինք­նա­կա­լի մօտ` յու­սա­լով հաշ­տեց­նել նրան: Փ­ղա­բիա­նո­սին գոր­ծա­կից ե­ղան նաեւ ա­նա­պա­տի մե­նա­կեաց­նե­րը, ո­րոնք, իջ­նե­լով քա­ղաք, ա­ղա­չում էին Թէո­դո­սի ծա­ռա­նե­րին խնա­յել ժո­ղովր­դին:

 

Մե­նա­կեաց­նե­րի մէջ կար Ա­պո­ղոն կամ Մա­կե­դոն ա­նու­նով մի սուրբ ծեր: Սա, ճա­նա­պար­հին հան­դի­պե­լով Թէո­դո­սի եր­կու զօ­րա­պետ­նե­րին, որոնք գնում էին ե­րի­վար­նե­րին հե­ծած, բռնեց նրան­ցից մէ­կի հան­դեր­ձի քղանց­քից եւ խնդրեց, որ ցած իջ­նի: Զօ­րա­պետ­նե­րը խո­ժո­ռո­ւե­ցին, բայց շուր­ջը գտնո­ւող­նե­րը նրանց ա­սա­ցին. «Այս ծե­րու­նին Աս­տու­ծոյ մարդն է, լսե­ցէ՛ք նրան, թէ ինչ է ա­սում»: Այն­ժամ անմ­ի­ջա­պէս ի­ջան ե­րի­վար­նե­րից ու խո­նար­հո­ւե­ցին սուրբ ծե­րու­նու առ­ջեւ: Իսկ նա զօ­րա­պետ­նե­րին պա­տո­ւի­րեց բա­րե­խօ­սել ար­քա­յի մօտ եւ մեղ­մել նրա ցա­սու­մը ու նոյ­նօ­րի­նակ բո­վան­դա­կու­թեամբ նրանց հետ նա­մակ ու­ղար­կեց թա­գա­ւո­րին, ո­րում գրո­ւած էր. «Ի­մա­ցի՛ր, ո՛վ թա­գա­ւոր, որ մենք, հա­նա­պազ մե­ղան­չե­լով, մեր մար­մին­նե­րում ա­նար­գում ենք մեր հո­գի­նե­րին, ո­րոնք Աս­տու­ծոյ պատ­կերն ու­նեն, իսկ մեր պա­տո­ւի­րա­նա­զան­ցու­թեամբ ա­նար­գում ենք ան­ձամբ Աստ­ծուն, ո­րի հա­մար դու չես ցա­ւում եւ չես բար­կա­նում: Թա­գու­հու պղնձէ պատ­կե­րի՝ ա­սես թէ քո պատ­կե­րի ա­նար­գան­քի հա­մար լցո­ւել ես սաս­տիկ բար­կու­թեամբ ու սպա­նում ես Աս­տու­ծոյ պատ­կերն ու­նե­ցող մարդ­կանց: Ի­մա­ցի՛ր, որ պղնձէ պատ­կեր­ներ շատ կա­րող ես ստեղ­ծել, բայց Աս­տու­ծոյ պատ­կե­րով մարդ` ո՛չ եր­բէք, եւ ոչ էլ կա­րող ես գլխից մի մազ սպի­տա­կեց­նել կամ սե­ւաց­նել»:

 

Թա­գա­ւո­րը, կար­դա­լով նա­մա­կը ու միա­ժա­մա­նակ լսե­լով Փ­ղա­բիա­նոս հայ­րա­պե­տի ա­ղերս­նե­րը, պատ­կա­ռեց նրա­նից եւ հանգց­րեց իր ցա­սու­մը: Հաշ­տո­ւեց քա­ղա­քի հետ ու Փ­ղա­բիա­նո­սին խա­ղա­ղու­թեամբ ճա­նա­պար­հե­լուց յե­տոյ նրա­նից ա­ռաջ սուր­հան­դակ­ներ ու­ղար­կեց` ժո­ղովր­դին հաշ­տու­թիւն աւե­տե­լու հա­մար: Մեծ ու­րա­խու­թեամբ լցո­ւե­ցին ան­տիո­քա­ցի­նե­րը, եւ նրանց սու­գը փո­խո­ւեց ցնծու­թեան, իսկ ե­րա­նե­լի Յով­հան Ոս­կե­բե­րա­նը մեծ գո­վա­սա­նա­կան քա­րոզ կար­դաց քրիս­տո­սա­սէր թա­գա­ւո­րի մար­դա­սի­րու­թեան հա­մար:

 

Ս­րա­նից յե­տոյ Թէո­դո­սը պա­տե­րազմ սկսեց բրի­տա­նա­ցի­նե­րի Մաք­սի­մոս բռնա­ւո­րի դէմ, ո­րը դա­ւադ­րու­թեամբ սպա­նել էր ինք­նա­կալ Գ­րա­տիա­նո­սին ու բռնու­թեամբ տի­րել Ա­րեւ­մուտ­քին: Զօ­րագն­դով շտապ հա­սաւ ա­րեւմ­տեան սահ­ման­նե­րը եւ եր­կու-ե­րեք ան­գամ յար­ձա­կո­ւե­լով՝ հա­րո­ւա­ծեց նրա զօր­քե­րին ու իս­պառ ոչն­չաց­րեց, իսկ Մաք­սի­մո­սին բռնե­ցին եւ կա­պո­ւած վի­ճա­կով յանձ­նե­ցին Թէո­դո­սին: Այս­պէս հեշ­տու­թեամբ ար­քան գլուխ բե­րեց կա­տա­րեալ յաղ­թա­նակ, ո­րը նա­խա­պէս կան­խա­տե­սել էր սուրբ մե­նա­կեաց, ի­մաս­տուն Յով­հան­նէս Եգիպ­տա­ցին:

 

Երբ Մաք­սի­մո­սին կա­պո­ւած բե­րե­ցին Թէո­դո­սի առ­ջեւ, կայս­րը, տես­նե­լով նրա ո­ղոր­մե­լի վի­ճա­կը, գթաց նրան ու սկսեց մեղ­մօ­րէն խօ­սել նրա հետ: Այն­ժամ ար­քու­նի զի­նո­ւոր­նե­րը շտապ հե­ռաց­րին բռնա­ւո­րին ար­քա­յի մօ­տից եւ ջախ­ջա­խե­ցին նրա գլու­խը, որ­պէս­զի ար­քա­յից նե­րում չգտնէր, ա­պա Թէո­դո­սը Վա­ղեն­տիա­նոս կայ­սեր հետ գնաց Հ­ռոմ ու նրան հաս­տա­տեց իր եղ­բօր` Գ­րա­տիա­նո­սի Ա­թո­ռին: Մեծ տօ­նա­կա­տա­րու­թիւ­նից յե­տոյ վե­րաց­րեց այդ քա­ղա­քում հե­թա­նո­սու­թիւ­նից մնա­ցած ան­կարգ սո­վո­րու­թիւն­նե­րը եւ ա­պա խա­ղա­ղու­թեամբ դար­ձաւ Կոս­տանդ­նու­պո­լիս:

 

Այդ ժա­մա­նակ­նե­րում` 390 թո­ւա­կա­նին, Թե­սա­ղո­նի­կէ քա­ղա­քում մեծ խռո­վու­թիւն ծա­գեց. տե­ղի քա­ղա­քա­ցի­նե­րը սպա­նե­ցին լիւ­րի­կե­ցի­նե­րի զօր­քի իշ­խան Բո­տե­րի­կո­սին, իսկ զօ­րա­պետ­նե­րից ո­մանց քար­կո­ծե­ցին: Երբ լու­րը, չա­րա­խօ­սու­թիւն­նե­րով հան­դերձ, բան­սար­կու մարդ­կանց մի­ջո­ցով հա­սաւ Թէո­դոս ինք­նա­կա­լին, նա, սրտմտու­թիւ­նից այ­րո­ւե­լով, զօրք ու­ղար­կեց Թե­սա­ղո­նի­կէի վրայ, ո­րը, գա­զա­նա­բար ու անխ­տիր կեր­պով յար­ձա­կո­ւե­լով մե­ծե­րի եւ փոք­րե­րի, տղա­մարդ­կանց ու կա­նանց, ծե­րե­րի եւ մա­նուկ­նե­րի, օ­տա­րա­կան­նե­րի ու տե­ղա­ցի­նե­րի, մե­ղա­ւոր­նե­րի եւ ան­մեղ­նե­րի վրայ, 7000 (ըստ ոմանց էլ` 15000) հո­գի դիա­թա­ւալ ա­րեց քա­ղա­քով մէկ, շատ-շա­տե­րին էլ վի­րա­ւո­րեց ու խե­ղան­դամ դարձ­րեց:

 

Այս ա­րիւ­նա­լի դէպ­քե­րից ո­րոշ ժա­մա­նակ անց, երբ թա­գա­ւո­րը, անց­նե­լով Ի­տա­լիա­յի Մի­գու­լէ (­Մի­լան) քա­ղա­քով, կա­մե­ցաւ ըստ իր սո­վո­րու­թեան մտնել Ե­կե­ղե­ցի, այն­ժամ նրա առ­ջեւ ե­լաւ քա­ղա­քի ե­պիս­կո­պոս եւ քաջ հո­վիւ, Աս­տու­ծոյ այր Ամբ­րո­սիո­սը: Նա, բռնե­լով ար­քա­յի ծի­րա­նուց, կանգ­նեց­րեց նրան տա­ճա­րի մուտ­քի սրա­հում, ար­գե­լեց ոտք դնել Աս­տու­ծոյ տան շեմ­քին ու ա­սաց. «Ո՞ւր ես ուզում մտնել, ա՛յր ա­րիւ­նար­բու: Չե՞ս ա­մա­չում ար­դեօք, ինչ­պէ՞ս կա­րող ես ա­րեամբ շա­ղա­խո­ւած մտնել Տի­րոջ տա­ճա­րը եւ ոտք դնել սուրբ Ե­կե­ղե­ցու գաւ­թում: Մի՞­թէ մո­ռա­ցար այն չա­րիք­նե­րը, ո­րոնք գոր­ծե­ցիր, կամ թէ ար­քու­նի շո՞ւքդ է կու­րաց­րել հո­գուդ աչ­քե­րը, որ չերկն­չես ար­դա­րա­դատ Աս­տու­ծոյ վե­րին դա­տաս­տա­նից: Ի՞նչ աչ­քե­րով պի­տի հա­մար­ձա­կո­ւես նա­յել Տի­րոջ սուրբ խո­րա­նին, կամ ինչ­պէ՞ս պէտք է ան­մեղ­նե­րի ա­րեամբ շա­ղա­խո­ւած ձեռ­քերդ բարձ­րաց­նես ա­ղօ­թե­լու ու պղծո­ւած ձեռ­քե­րով ինչ­պէ՞ս պի­տի ըն­դու­նես Տի­րոջ պա­տո­ւա­կան Մար­մի­նը: Ինչ­պէ՞ս պի­տի մեր­ձեց­նես շուր­թերդ Աս­տու­ծոյ Որ­դու Ա­րեա­նը, երբ անգ­թու­թեամբ այդ­քան ան­մեղ ա­րիւն հե­ղե­ցիր: Դար­ձի՛ր, շուտ յե՛տ դար­ձիր, եւ թող քեզ վրայ ընկ­նի այն կա­պան­քը, որն Աս­տո­ւած է տա­լիս իմ բե­րա­նով, մին­չեւ այն օ­րը, երբ Երկ­նա­ւոր Բժշ­կի ձեռ­քով կ­’ա­ռող­ջա­նայ հո­գիդ քո թա­րա­խա­լից վէր­քե­րից»: Սար­սեց թա­գա­ւո­րը Աս­տու­ծոյ մար­դու բե­րա­նից ել­նող այս հրա­բուխ խօս­քե­րից, յոյժ ա­մօ­թա­հար յետ դար­ձաւ ու դառն ար­տա­սուք­նե­րով եւ հե­ծե­ծանք­նե­րով ա­սաց. «Ո՛վ սուրբ հայ­րա­պետ, հնա­զանդ եմ քո աս­տո­ւա­ծա­դիր հրա­ման­նե­րին, ինձ ա­պաշ­խա­րու­թեան ժա­մա­նակ տուր»: Զար­մա­ցան բո­լոր ներ­կայ գտնո­ւող­նե­րը ու չի­մա­ցան, թէ ին­չի վրայ ա­ռա­ւել սքան­չա­նա­յին՝ սուրբ հայ­րա­պե­տի ան­եր­կիւղ հա­մար­ձա­կու­թեա՞ն, թէ՞ աս­տո­ւա­ծա­սէր թա­գա­ւո­րի խո­նարհ հպա­տա­կու­թեան:

 

Ան­ցաւ ութ ա­միս, եւ մօ­տե­ցաւ Ք­րիս­տո­սի հրա­շա­փառ Ծնն­դեան մեծ տօ­նի օ­րը: Հա­ւա­տա­ցեալ­նե­րը հոծ բազ­մու­թեամբ ըն­թա­նում էին դէ­պի Աս­տու­ծոյ Ե­կե­ղե­ցին, իսկ Թէո­դոս ար­քան, փա­կո­ւած պա­լա­տի իր սե­նեա­կում, դառ­նա­պէս լաց էր լի­նում: Ներս մտաւ Ռու­փի­նոս զօ­րա­պե­տը ու տես­նե­լով թա­գա­ւո­րին ող­բի մէջ՝ հարց­րեց. «Ին­չո՞ւ ես լա­լիս, տէ՛ր իմ ար­քայ»: Թա­գա­ւո­րը, սրտի խոր­քե­րից հա­ռա­չե­լով եւ հե­կե­կա­լով, ա­սաց. «Ին­չո՞ւ ես հարց­նում դառ­նա­ցած հո­գուս, մի՞­թէ ան­տե­ղեակ ես իմ ան­տա­նե­լի ցա­ւե­րին: Ա­հա իմ ծա­ռա­ներն ու երկ­րի մու­րա­ցիկ­ներն ա­զատ եւ ար­ձակ են ա­մէն տեղ, իսկ ես` թա­գա­ւորս, կա­պո­ւած եմ երկն­քում ու երկ­րի վրայ, քան­զի քաջ գի­տեմ տէ­րու­նա­կան հրա­մա­նը, որն ա­սում է. «Ում որ կա­պէք երկ­րի վրայ, թող կա­պո­ւած լի­նի երկն­քում»: Այդ պատ­ճա­ռով երկն­քի դռնե­րը փա­կո­ւած եմ տես­նում իմ առ­ջեւ, ինչ­պէս որ փակ է երկ­րի վրայ Աս­տու­ծոյ տան դու­ռը: Այ­սօր տես­նում եմ, որ իւ­րա­քան­չիւր ոք մտնում է Աս­տու­ծոյ տու­նը, որ­պէս­զի վա­յե­լի այ­սօ­րո­ւայ տօ­նի երկ­նա­ւոր պար­գեւ­նե­րը, եւ միայն ես եմ զրկո­ւած դրան­ցից»: Ռու­փի­նոսն ա­սաց. «Ար­քա՛յ իմ, ես այժմ շտապ հայ­րա­պե­տի մօտ կը գնամ ու կ­’ա­ղա­չեմ նրան, որ ար­ձա­կի քեզ: Չէ՞ որ ար­դէն քո ա­պաշ­խա­րու­թեան ու­թե­րորդ ա­միսն է»: Թա­գա­ւորն ա­սաց. «­Չե՛մ հա­ւա­տում, թէ նա կը լսի քեզ, կամ քեզ­նից պատ­կա­ռե­լով՝ կ­’ար­հա­մար­հի իր Աս­տու­ծոյ Օ­րէն­քը, մին­չեւ չտես­նի, որ լրա­ցել է ապաշ­խա­րու­թեան ժա­մա­նա­կը: Ամբ­րո­սիո­սը չի ակ­նա­ծում երկ­րա­ւոր ար­քա­յի ծի­րա­նուց, այլ նա Երկ­նա­ւոր Թա­գա­ւո­րի հա­ւա­տա­րիմ ծա­ռան է»:

 

Սա­կայն Ռու­փի­նո­սը, վստահ լի­նե­լով, որ կը հա­մո­զի հայ­րա­պե­տին, շտապ գնաց նրա մօտ, իսկ թա­գա­ւո­րը ճա­նա­պարհ ըն­կաւ նրա յե­տե­ւից՝ յոյս ու­նե­նա­լով, որ թե­րեւս Ռու­փի­նո­սը կ­’օգ­նի ի­րեն:

 

Երբ ե­պիս­կո­պո­սը տե­սաւ Ռու­փի­նո­սին եւ ի­մա­ցաւ նրա գալս­տեան պատ­ճա­ռը, ա­սաց. «­Յոր­դո­րիչ­նե՛ր չա­րիք­նե­րի ու ա­նօ­րէ­նու­թեան խրա­տա­տու­նե՛ր, դուք, որ գլխո­վին կցորդ էք նրա մեղ­քե­րին, ո՞ւմ հա­մար էք ե­կել բա­րե­խօ­սե­լու»: Ռու­փի­նո­սը լա­լա­գին ըն­կաւ ե­պիս­կո­պո­սի ոտ­քե­րը եւ ա­սաց. «Ա­հա թա­գա­ւո­րը գա­լիս է քո ոտ­քը՝ բա­րե­խօս ու­նե­նա­լով այս տօ­նի խոր­հուր­դը»: Իսկ սքան­չե­լի Ամբ­րո­սիո­սը, վա­ռո­ւե­լով աս­տո­ւա­ծա­յին նա­խան­ձախնդ­րու­թեամբ, ասաց. «Ա­սե՛մ քեզ, Ռու­փի­նոս, ոչ մի կերպ չեմ կա­րող յանձն առ­նել ըն­դու­նե­լու նրան Աս­տու­ծոյ տան յար­կը: Նա պէտք է սպա­սի տա­ճա­րի գաւ­թում այն­քան ժա­մա­նակ, մին­չեւ որ նրա վրայ կը տես­նեմ կա­տա­րեալ ա­պաշ­խա­րո­ղի նշան­նե­րը: Իսկ ե­թէ նա, ինք­նա­կա­լու­թիւ­նը բռնա­կա­լու­թեան փո­խար­կե­լով, կա­մե­նայ ու­րիշ­նե­րի պէս ինձ եւս սպա­նել, յօ­ժա­րու­թեամբ պատ­րաստ եմ մա­հո­ւան, բայց չա­պաշ­խա­րած ա­րիւ­նար­բո­ւին Ե­կե­ղե­ցի չե՛մ թող­նի»: Այն­ժամ Ռու­փի­նո­սը շտապ մար­դիկ ու­ղար­կեց ար­քա­յին ընդ­ա­ռաջ, որ­պէս­զի ի­զուր չգայ այդ­տեղ, այլ յետ դառ­նայ պա­լատ, ո­րով­հե­տեւ ե­պիս­կո­պո­սը չի ըն­դու­նի ի­րեն: Երբ ճա­նա­պար­հին Թէո­դո­սը լսեց այս մա­սին, ա­սաց. «Այդ­պէս չի՛ լի­նի, ես ինքս կը գնամ իմ հո­վո­ւի ու իմ հո­գու տես­չի մօտ եւ ան­ձամբ նրա­նից կ­’առ­նեմ իմ յան­ցանք­նե­րի ար­ժա­նի նա­խա­տին­քը»: Հաս­նե­լով Ե­կե­ղե­ցի՝ թա­գա­ւո­րը ներս չմտաւ, այլ կանգ­նեց մուտ­քի մօտ ու բարձ­րա­ձայն գո­չե­լով՝ ի­րեն կա­պանք­նե­րից ար­ձա­կում խնդրեց: Իսկ սուրբ հայ­րա­պե­տը, ո­րը նստել էր Ե­կե­ղե­ցու բե­մի առ­ջեւ, լսե­լով թա­գա­ւո­րի ձայ­նը, դուրս ե­կաւ եւ ա­սաց նրան. «Չ­յան­դգնես ու չհա­մար­ձա­կո­ւես  բռնու­թեամբ Աստու­ծոյ Ե­կե­ղե­ցի մտնել եւ ոտ­քի տակ գցել Տի­րոջ Օ­րէն­քը»: Թա­գա­ւորն ա­սաց. «Ո՛չ, հա՛յր սուրբ, ա­ռանց քո կամ­քի ո­չինչ չեմ ա­նի, միայն ար­ձա­կի՛ր ինձ իմ մեղ­քե­րի կա­պանք­նե­րից, ա­ղա­չում եմ քեզ, ու իմ առ­ջեւ մի՛ փա­կիր տա­ճա­րի դու­ռը, որն Աս­տո­ւած բաց է պա­հում բո­լոր ա­պաշ­խա­րող­նե­րի առ­ջեւ»: Ամբ­րո­սիոսն ա­սաց. «­Դու ինչ­պէ՞ս ապաշ­խա­րե­ցիր, որ քեզ թոյլ տամ Ե­կե­ղե­ցի մտնել, կամ յոյժ խո­ցո­տո­ւած վէր­քե­րիդ հա­մար ի՞նչ բժշկու­թեան դեղ ըն­դու­նե­ցիր»: Թա­գա­ւորն ա­սաց. «­Հա՛յր սուրբ, դո՛ւ պէտք է տաս դե­ղա­մի­ջոց­նե­րը եւ դո՛ւ պէտք է սպե­ղա­նի­ներ դնես իմ վէր­քե­րին, իսկ ես ան­ընդ­դի­մա­դարձ կամ­քով կ’ըն­դու­նեմ դրանք: Կա­տա­րել եմ այն ա­մէ­նը, ինչ որ պա­տո­ւի­րել ես ա­նել ութ ամ­սում` պահք, ա­ղօթք ու ո­ղոր­մու­թիւն: Եւ այժմ էլ ինչ որ կը հրա­մա­յի սրբու­թիւնդ, ա­հա­ւա­սիկ` առ­ջեւդ եմ»: Այն­ժամ սուրբ հայ­րա­պետն ասաց. «­Բար­կա­սիրտ ու խիստ ես յան­ցա­ւոր­նե­րի հան­դէպ, դիւ­րա­գայթ` չա­րա­խօս­նե­րի եւ զրպար­տիչ­նե­րի խօս­քե­րից, իսկ դա­տաս­տա­նի ի­րա­ւուն­քը պա­հում ես ցաս­մանդ թե­լադ­րան­քի ներ­քոյ, ուր վճռա­տու է լի­նում ոչ թէ բա­նա­կա­նու­թիւնդ, այլ՝ բար­կու­թիւնդ: Արդ, այժմ քո ձեռ­քով գրի՛ր մի ար­քու­նի հրա­ման, ըստ ո­րի՝ թող ե­րեք օ­րո­ւայ մէջ քննու­թեան են­թար­կո­ւեն բո­լոր զրպար­տիչ­նե­րի չա­րա­խօ­սու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք ասո­ւել են քո առ­ջեւ: Թող մա­հո­ւան ար­ժա­նի յան­ցա­ւոր­նե­րը պա­հո­ւեն ե­րե­սու­նից քա­ռա­սուն օր, մին­չեւ որ ա­մէն ինչ բա­ցա­յայ­տո­ւի: Իսկ ե­թէ այդ­չափ օ­րեր անց­նե­լուց յե­տոյ այլ հա­մո­զում ու­նե­նաս, թող քեզ ծանր չթո­ւայ ու­նայ­նաց­նել նախ­կին հրա­մանդ կամ մա­հո­ւան դա­տակ­նի­քը, ո­րը գրե­ցիր: Թող այս օ­րէն­քը գոր­ծադ­րո­ւի ու հաս­տա­տու­թեամբ պա­հո­ւի քո իշ­խա­նու­թեան տակ գտնո­ւող բո­լոր դա­տա­ւոր­նե­րի եւ իշ­խան­նե­րի կող­մից»: Սա լսե­լով՝ Թէո­դոս ար­քան խիստ զար­մա­ցաւ սուրբ եպիս­կո­պո­սի ի­մաս­տուն խրա­տի վրայ ու ան­մի­ջա­պէս յօ­ժա­րու­թեամբ գոր­ծա­դրեց նրա պա­տո­ւէ­րը. գրել տո­ւեց հրո­վար­տակ­ներ եւ իր ձեռ­քով հաս­տա­տե­լուց յե­տոյ ու­ղար­կեց բո­լոր դա­տա­ւոր­նե­րին: Եւ ա­պա ե­պիս­կո­պո­սը թա­գա­ւո­րին ար­ձա­կեց կա­պանք­նե­րից ու թոյլ տո­ւեց նրան Ե­կե­ղե­ցի մտնել:

 

Ար­քան ա­հու­դո­ղով ներս մտաւ Ե­կե­ղե­ցու գա­ւիթ եւ ընկ­նե­լով ե­րե­սի վրայ՝ տա­ճա­րի յա­տա­կը թրջեց յոր­դ­ա­ռատ ար­տա­սուք­նե­րով: Ա­ղօ­թում էր ե­րե­սը գետ­նին հպած ու ա­սում. «Իմ ան­ձը հո­ղին մեր­ձե­ցաւ, Տէ՜ր, ապ­րեց­րո՛ւ ինձ ըստ Քո Խօս­քի»: Սա ասե­լով՝ բա­խում էր կուրծ­քը եւ խփում իր գլխին, փե­տում էր մա­զե­րն­ ու Աստ­ծուց թո­ղու­թիւն խնդրում: Ժո­ղո­վուր­դը, այս տե­սա­րա­նից զգա­ցո­ւած, սրտաճմ­լիկ ձայ­նա­կից էր լի­նում թա­գա­ւո­րին եւ նրա հետ ող­բա­լով՝ դառ­նա­պէս լաց լի­նում:

 

Հա­սաւ ըն­ծա­յա­բեր­ման ժա­մը, երբ հա­ւա­տա­ցեալ­նե­րը, ըստ օ­րէն­քի, պէտք է սուրբ Սե­ղա­նին մա­տու­ցէին ի­րենց ըն­ծա­նե­րը: Թէո­դոս ար­քան եւս մօ­տե­ցաւ բե­մին,  մա­տու­ցեց իր ըն­ծա­ներն ու կանգ ա­ռաւ դա­սի վան­դա­կա­պատ հա­տո­ւա­ծի ներք­նա­կող­մում, ինչ­պէս որ օ­րէնք էր Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի թա­գա­դրո­ւած թա­գա­ւոր­նե­րի հա­մար: Այս ան­գամ եւս ե­րա­նե­լի Ամբ­րո­սիո­սը դար­ձեալ նրան խո­նար­հեց­նե­լու հա­մար ա­սաց. «Ըստ կա­նոն­նե­րի՝ սո­վո­րու­թիւն չկայ, որ թա­գա­ւոր­նե­րը նստեն վան­դա­կի ներք­նա­կող­մում:  Ին­չո՞ւ ես այս­տեղ կանգ­նել»: Ար­քան ասաց. «Ս­պա­սում եմ, մին­չեւ որ ըն­դու­նեմ աս­տո­ւա­ծա­յին Խոր­հուր­դը»: Հայ­րա­պետն իր սար­կա­ւա­գի մի­ջո­ցով թա­գա­ւո­րին ա­սաց. «­Ներք­նա­կող­մը միայն քա­հա­նա­նե­րի հա­մար է, իսկ ժո­ղովր­դի հա­մար՝ լի­նի թա­գա­ւոր թէ ծա­ռայ, այդ տեղն ան­մեր­ձե­նա­լի է: Այդ պատ­ճա­ռով լաւ կը լի­նի, որ յետ գնա­լով՝ հա­ւա­սա­րո­ւես ժո­ղովր­դին, քա­նի որ ար­քու­նա­կան ծի­րա­նիդ ցոյց է տա­լիս, որ դու ար­քայ ես եւ ոչ թէ քա­հա­նայ: Ու բա­ցի դրա­նից`  պէտք է, որ դու խո­նար­հա­բար կանգ­նես ժո­ղո­վրդից յետ, մին­չեւ որ իս­պառ սրբո­ւես քո բո­լոր ա­րիւ­նոտ գոր­ծե­րից: Յի­շի՛ր, թէ որ­քան մայ­րեր որ­դե­կո­րոյս ե­ղան, որ­քան հայ­րեր` ան­զա­ւակ, որ­քան եղ­բայր­ներ՝ ա­ռանց եղ­բօր եւ որ­քան քոյ­րեր` ա­ռանց հա­րա­զատ­նե­րի»: Այս խօս­քե­րին եւս սի­րով խո­նար­հո­ւեց հեզ Թէո­դո­սը ու յօ­ժա­րու­թեամբ ըն­դու­նեց ե­պիս­կո­պո­սի հրա­մա­նը, մի­այն սար­կա­ւա­գի մի­ջո­ցով նրան փո­խան­ցեց, թէ` «Ոչ թէ յանդգ­նու­թեամբ հա­մար­ձա­կո­ւե­ցի կանգ­նել վան­դա­կի ներք­նա­կող­մում, այլ ինչ­պէս որ գի­տէի Կոս­տանդ­նու­պոլ­սի օ­րէնք­նե­րից, կա­մե­ցայ այն­պէս վա­րո­ւել: Շ­նոր­հա­կալ եմ սուրբ հայ­րա­պե­տից նաեւ այս խրա­տի հա­մար»: Ա­պա թա­գա­ւո­րը խո­նար­հա­մտու­թեամբ եւ զո­ւարթ դէմ­քով դուրս ե­կաւ ու յօ­ժա­րա­կամ կանգ­նեց ա­պաշ­խա­րող­նե­րի շար­քում: Ա­հա թէ առ Աս­տո­ւած ինչ­պի­սի հա­ւատ եւ եր­կիւղ ու­նէր թա­գա­ւո­րը ու ինչ­պի­սի սէր եւ հնա­զան­դու­թիւն` Ն­րա քա­հա­նա­նե­րի հան­դէպ: Իսկ բա­րե­պաշ­տու­թեան այս կար­գը, որ Մեծն Թէո­դո­սը սո­վո­րեց Մեծն Ամբ­րո­սիո­սից, ան­փո­փոխ պա­հեց նաեւ իր թա­գա­ւո­րա­նիստ քա­ղա­քում: Քան­զի երբ դար­ձաւ Կոս­տանդ­նու­պո­լիս, պա­տա­հեց, որ տօ­նա­խմբու­թեան օ­րը պէտք է Ե­կե­ղե­ցուն ըն­ծա­ներ մա­տու­ցէր: Նա իր ըն­ծան դրեց Սե­ղա­նին ու ան­մի­ջա­պէս շտա­պեց վան­դա­կից դուրս գալ: Իսկ քա­ղա­քի Նեք­տա­րիոս պատ­րիար­քը, չհաս­կա­նա­լով նրա այդ վար­մուն­քի պատ­ճա­ռը, ստի­պում եւ ա­ղա­չում էր ինք­նա­կա­լին, որ­պէս­զի ներք­նա­կող­մում զբա­ղեց­նի իր սո­վո­րա­կան տե­ղը: Այն­ժամ ե­րա­նե­լի Թէո­դո­սը հա­ռա­չե­լով ա­սաց. «­Հա­զիւ եմ սո­վո­րել, թէ ինչ խտրու­թիւն կայ քա­հա­նա­յի ու ար­քա­յի մի­ջեւ, ո­րով­հե­տեւ ուշ գտայ ճշմար­տու­թեան իմ վար­դա­պե­տին, ուս­տի ինչ­պէ՞ս ան­տե­սեմ նրա գե­ղե­ցիկ խրա­տը: Եւ ես միայն նրան (Ամբ­րո­սիո­սին) տե­սայ ար­ժա­նի ե­պիս­կո­պո­սա­կան կոչ­ման»:

 

Այն­քան հո­գե­շահ ե­ղաւ Թէո­դո­սի հա­մար քաջ հո­վո­ւի աս­տո­ւա­ծա­յին նա­խան­ձա­խնդրու­թիւ­նը, որ նրան­ցից յե­տոյ ե­կող ի­մաս­տուն­ներն ա­ռա­կով ասում էին. «­Հեշտ կը գտնո­ւէին թէո­դոս­ներ, ե­թէ գտնո­ւէին ամբ­րո­սիոս­ներ», ո­րը հա­կա­ռակ ի­մաս­տով եւս կա­րե­լի է ճշմա­րիտ ըն­դու­նել, այ­սինքն` եթէ աս­տո­ւա­ծա­սէր թա­գա­ւոր­նե­րը նման լի­նէին Թէո­դո­սին, հեշ­տու­թեամբ ա­ռաջ կը գա­յին նաեւ Ամբ­րո­սիո­սին հե­տե­ւող քաջ հո­վիւ­ներ:

Թէո­դո­սի օ­րօք Հ­ռո­մի կայս­րե­րի մօտ օ­րէնք դար­ձաւ, որ թա­գա­ւո­րը պէտք է նստէր դա­սի վան­դա­կից դուրս` քա­հա­նա­նե­րի ու ժո­ղովր­դի մի­ջեւ:

 

Բա­րե­պաշտ Թէո­դոս ար­քան հո­գա­ծու ե­ղաւ Ե­կե­ղե­ցու շի­նու­թեան հա­մար բազ­մա­պա­տիկ բա­րե­կար­գու­թիւն­նե­րի նա­խա­ձեռն­մա­նը, ա­մե­նուր ծաղ­կեց­րեց ճշ­մա­րիտ աս­տո­ւա­ծա­պաշ­տու­թիւ­նը, բնաջն­ջե­լով վե­րաց­րեց տեղ-տեղ գոր­ծող մե­հեան­նե­րի եւ հե­թա­նո­սա­կան պաշ­տա­մունք­նե­րի մնա­ցուկ­նե­րը, քան­զի Մեծն Կոս­տան­դիա­նո­սի օ­րօք ո­րոշ կռատ­ներ քան­դո­ւել էին, ո­րոշ­ներն էլ միայն փա­կո­ւել էին, բայց պահ­պա­նո­ւել էին դրանց ար­ձան­նե­րը: Ս­րանք բա­ցել տո­ւեց ու­րա­ցող Յու­լիա­նո­սը, իսկ նրա­նից յե­տոյ ե­կող կայս­րե­րը դար­ձեալ փա­կե­ցին: Բայց ա­նօ­րէն Վա­ղէ­սը հե­թա­նոս­նե­րի հա­մար դար­ձեալ բա­ցել տո­ւեց: Իսկ աս­տո­ւա­ծա­սէր Թէո­դոսն իր թա­գա­ւո­րու­թիւ­նից իս­պառ վե­րաց­րեց ու ան­հե­տաց­րեց հե­թա­նո­սա­կան պաշ­տա­մուն­քը` իր բո­լոր մնա­ցուկ­նե­րով հան­դերձ:

 

Իսկ Ա­րեւ­մուտ­քից ոմն Եւ­գի­նէոս բռնա­ւոր, ո­րը կայս­րե­րից իշ­խա­նու­թիւն ստա­նա­լու նպա­տա­կով առ­ե­րես կեր­պով կռա­պաշ­տու­թիւ­նից քրիս­տո­նէու­թեան էր դար­ձել, ստամ­բակ մարդ­կանց ի­րեն օգ­նա­կան դարձ­նե­լով՝ դա­ւադ­րու­թեամբ սպա­նեց ման­կա­հա­սակ Վա­ղեն­տիա­նոս կայս­րին եւ շատ հե­թա­նոս հա­մա­խոհ­ներ ու­նե­նա­լով՝ յոյժ զօ­րա­ցաւ: Ն­շա­նա­կեց հե­թա­նոս զօ­րա­գլուխ­ներ, ո­րոնք ի­րեն յայտ­նում էին ի­րենց չաս­տո­ւած­նե­րի գու­շա­կու­թիւն­նե­րը, ըստ որոնց՝ նա պի­տի դառ­նար ողջ ինք­նա­կա­լու­թեան տի­րա­կա­լը: Այն­ժամ Մեծն Թէո­դոսն ա­ճա­պա­րեց ար­շա­ւել ա­րեւմ­տեան կող­մե­րը: Ու խոր­հուրդ հարց­նե­լով մար­գա­րէա­կան շնորհ ու­նե­ցող մե­նա­կեաց Յովհան­նէս Ե­գիպ­տա­ցուց՝ ի­մա­ցաւ, որ ոչ թէ հեշ­տութեամբ պի­տի յաղ­թի, այլ մեծ ճի­գե­րով եւ իր զօր­քին վտան­գի են­թար­կե­լով: Սա­կայն նա, ա­պա-ւի­նե­լով Աստ­ծուն, սպա­ռա­զի­նո­ւեց պա­տե­րազ­մի հա­մար ա­ռա­ւել պա­հե­ցո­ղու­թեամբ ու ա­ղօթք­նե­րով, քան թէ զօր­քե­րով եւ զի­նա­մթերք­նե­րով, ու ան­եր­կիւղ ա­ռաջ շար­ժո­ւեց:

 

Բիւ­զան­դիա­յից եօթ մղոն անց­նե­լով եւ հաս­նե­լով սուրբ Յով­հան­նէս Մկրտ­չի վկա­յա­րա­նին, որն ինքն էր կա­ռու­ցել, ա­ղօ­թեց եւ սուրբ Կա­րա­պե­տի բա­րե­խօ­սու­թեամբ Տի­րո­ջից ա­ռա­ջի­կայ մար­տում յա­ջո­ղու­թիւն խնդրեց:

 

Երբ Թէո­դո­սը հա­սաւ Գաղ­ղիա­յի սահ­ման­նե­րին, լուր ստա­ցաւ, որ թշնա­մին ան­հա­մար բազ­մու­թեամբ պատ­րաստ­ւում էր պա­տե­րազ­մի` հե­թա­նո­սա­կան օրէնք­նե­րով, ու ի­րենց առ­ջե­ւից տա­նում էին Վա­հագ­նի, այ­սինքն՝ Հե­րակ­լէ­սի ար­ձա­նը: Թէո­դոսն ան­վե­հեր կեր­պով իր զօր­քե­րով ճա­կատ կազ­մեց նրանց բա­նա­կի դէմ: Երբ սկսո­ւեց պա­տե­րազ­մը, թա­գա­ւո­րը, հա­մար­ձա­կօ­րէն ա­ռաջ նե­տո­ւե­լով, մեծ կո­տո­րած ա­րեց թշնա­մու զօր­քում, թէ­պէտ իր զօր­քից էլ շա­տե­րին կորց­րեց, եւ վտան­գի են­թար­կեց ար­քու­նա­կան բա­նա­կը: Այդ պատ­ճա­ռով ե­րե­կո­յեան ար­քա­յի զօ­րագ­լուխ­նե­րը խոր­հուրդ տո­ւե­ցին նա­հան­ջել, յետ քա­շո­ւել մի ա­պա­հով տեղ ու ձմե­ռել այն­տեղ, մին­չեւ որ նոր զօրք հա­ւա­քեն: Սա­կայն Թէո­դոսն ա­կանջ չդրեց նրանց խօս­քե­րին եւ ա­սաց. «­Մեր առ­ջե­ւից ա­մե­նա­յաղթ սուրբ Ն­շանն է ըն­թա­նում, իսկ մեր թշնա­մի­ներն ի­րենց առ­ջե­ւից Հե­րակ­լէ­սի ար­ձանն են բարձ­րաց­րած տա­նում: Ու­րեմն ինչ­պէ՞ս կա­րող ենք ա­մօ­թա­հար ա­նել Ք­րիս­տո­սի ա­մե­նա­զօր Խա­չին»:

 

Ա­պա իւ­րա­յին­նե­րին յոր­դո­րեց ողջ գի­շեր ա­ղօ­թել Աստ­ծուն: Իսկ ին­քը, մտնե­լով մի քա­րայր, ուր գտնւում էր սուրբ Յով­հան­նէս ա­ւե­տա­րան­չի ու Փի­լիպ­պոս ա­ռա­քեա­լի մա­տու­ռը, դէմ­քը հպե­լով գետ­նին, ողջ գի­շեր օգ­նու­թեան հա­մար ջեր­մա­գին աղօթք­նե­րով եւ ար­տա­սուք­նե­րով ա­ղա­ղա­կեց Տի­րո-ջը: Իսկ վաղ լու­սա­բա­ցին, երբ փոքր-ինչ նիր­հեց, անուր­ջի մէջ տե­սաւ սպի­տակ ձիե­րին հե­ծած եր­կու սպի­տա­կազ­գեստ մարդ­կանց: Երբ հարց­րեց, թէ նրանք ով­քե՛ր են, ի­մա­ցաւ, որ Ք­րիս­տո­սի Յով­հան­նէս ու Փի­լիպ­պոս ա­շա­կերտ­ներն էին: Ն­րանք թա­գա­ւո­րին ա­սա­ցին. «Ա­հա­ւա­սիկ Տէ­րը մեզ ա­ռա­քեց` քեզ օգ­նե­լու հա­մար: Մի՛ զար­հու­րիր թշնա­մու բազ­մու­թիւ­նից եւ այլ օգ­նու­թեան մի՛ սպա­սիր, քան­զի վա­ղը քո յաղ­թու­թեան օրն է»: Նոյն տե­սիլ­քը տե­սաւ նաեւ զի­նո­ւոր­նե­րից մէ­կը ու արթ­նա­նա­լով` պատ­մեց զօ­րագ­լուխ­նե­րին, ո­րոնք, գա­լով ար­քա­յի մօտ, յայտ­նե­ցին այդ ա­ւե­տա­ւոր յայտ­նու­թեան մա­սին: Թա­գա­ւո­րը յոյժ ու­րա­խա­ցաւ եւ ու­րա­խաց­րեց նաեւ բո­լո­րին՝ ա­սե­լով, որ նոյն յայտ­նու­թիւ­նը ե­ղել էր նաեւ ի­րեն: Այս­պէս բո­լո­րը սրտապն­դո­ւե­լով՝ կազմ-պատ­րաստ սպա­սում էին ա­րե­ւի ծա­գե­լուն, որ­պէս­զի թա­գա­ւո­րի հետ սկսէին պա­տե­րազ­մը:

 

Իսկ բռնա­ւոր Եւ­գի­նէոսն ան­ձամբ ճա­կատ չմտաւ, այլ մի բար­ձուն­քի վրայ կանգ­նած՝ սկսեց յանդգ­նա­բար սպառ­նա­լիք­ներ թա­փել Թէո­դո­սի վրայ` ա­սե­լով. «­Նա իր մա՛հն է կա­մե­նում, քան­զի իր փոք­րա­թիւ զօր­քով ինչ­պէ՞ս է հա­մար­ձակ­ւում մար­տի մէջ մտնել մեր մե­ծա­թիւ զօր­քի հետ»: Իսկ իւ­րա­յին­նե­րին ա­րիաց­նե­լով` ա­սում էր. «­Յար­ձա­կո­ւե­ցէ՛ք նրանց վրայ, ձեր­բա­կա­լե­ցէ՛ք թա­գա­ւո­րին ու կա­պո­ւած իմ առ­ջեւ բե­րէ՛ք»: Սկ­սո­ւեց պա­տե­րազ­մը: Եր­կուս­տէք յար­ձա­կո­ւե­ցին ի­րար վրայ, եւ եր­կու կող­մե­րում էլ յոյժ սաստ­կա­ցաւ կո­տո­րա­ծը: Երբ ար­քու­նի զօր­քը տկա­րա­ցաւ, սկսեց թի­կունք դարձ­նել ու շտապ փա­խուս­տի դի­մել: Սա տես­նե­լով՝ քրիս­տո­սա­սէր ար­քայ Թէո­դոսն ի­ջաւ ե­րի­վա­րից, բա­նա­կից փոքր-ինչ ա­ռաջ անց­նե­լով՝ կանգ­նեց մի բարձր քա­րի վրայ, ո­րից հնա­րա­ւոր կը լի­նէր ե­րե­ւալ ողջ զօր­քին, ցած դրեց զէն­քե­րը, ըն­կաւ իր ե­րե­սի վրայ, տա­րա­ծեց իր ան­ձը Տի­րոջ առ­ջեւ եւ ա­ղօ­թեց. «­Դո՛ւ, Տէ՛ր Ա­մե­նա­կալ, գի­տես, որ Քո Որ­դու` Ք­րիս­տո­սի ա­նո­ւամբ եմ մար­տի մէջ մտել այս հե­թա­նոս­նե­րի մեծ բա­նա­կի հետ, որ­պէս­զի վրէժխն­դիր լի­նեմ ար­դա­րու­թեան հա­մար: Արդ, ե­թէ ա­ռա­ջի­կայ գործս ա­նօ­րէն է, թող ձա­խո­ղո­ւի, իսկ ե­թէ Քո կամ­քով է, ա­պա կար­կա­ռի՛ր Քո ա­մե­նա­զօր Աջն ու օգ­նի՛ր ինձ, քան­զի, Տէ՜ր, Քեզ եմ յու­սում եւ Քեզ ա­պա­ւի­նե­լով եմ ե­կել այս մար­տին: Թող եր­բէք հե­թա­նոս­նե­րը չա­սեն, թէ ո՞ւր է նրանց Աս­տո­ւա­ծը»: Այս­պի­սի խօս­քե­րով թա­գա­ւո­րը սթա­փեց­րեց ու գա­ղա­փա­րա­պէս սպա­ռա­զի­նեց բո­լո­րին` թէ՛ տա­րէց-նե­րին եւ թէ՛ ե­րի­տա­սարդ­նե­րին: Տի­րոջ այ­ցե­լու-թեամբ զօ­րա­ցաւ ար­քու­նի գնդի սիրտն ու ձեռ­քե­րը եւ նոր հո­գի առ­նե­լով՝ յար­ձա­կո­ւեց թշնա­մու վրայ: Զօ­րա­պետ­նե­րի մէջ կար Բա­կուր ա­նու­նով մէ­կը, ո­րը լի էր հա­ւա­տով ու ան­պար­տե­լի ու­ժով: Նա, քա­ջու­թեամբ մտնե­լով թշնա­մու բա­նա­կի մէջ, սպա­նեց շա­տե­րին եւ շատ-շա­տե­րին էլ փախս­տա­կան դարձ­րեց: Նոյն­պէս եւ միւս զի­նո­ւոր­նե­րը, զօ­րա­ցած երկ­նա­յին ու­ժե­րի կող­մից, շատ ա­խո­յեան­նե­րի հա­լա­ծե­ցին ի­րենց առ­ջե­ւից: Բայց որ­պէս­զի բո­լորն ի­մա­նա­յին, որ այդ յաղ­թա­նակն ի վե­րուստ տրո­ւեց, հրաշք կա­տա­րո­ւեց. յան­կար­ծա­կի սաս­տիկ հողմ փչեց թշնա­մու բա­նա­կի վրայ ու յետ դարձ­րեց նրանց ար­ձա­կած նե­տե­րը, որոնք խո­ցո­տե­ցին ի­րենց: Դ­րա հետ մէկ­տեղ ար­քու­նի բա­նա­կի ար­ձա­կած նե­տե­րը սաս­տիկ սլաց­մամբ տե­ղաց­րեց նրանց վրայ, ցած գցեց եւ ցի­րու­ցան արեց նրանց զէն­քերն ու վա­հան­նե­րը եւ հող­մա­փո­շիով կու­րաց­րեց նրանց աչ­քե­րը: Այն­պի­սի մեծ կո­տո­րած ե­ղաւ բռնա­ւո­րի զօր­քի մէջ, որ ա­մէնքն սկսե­ցին բարձ­րա­ձայն գո­չե­լով խնդրել ինք­նա­կալ Թէո­դո­սին, որ խնա­յի ի­րենց ու դա­դա­րեց­նի ա­նո­ղորմ հա­րո­ւած­նե­րը: Եւ ար­քան գթաց նրանց՝ ա­սե­լով. «­Միայն թէ ձեր բռնա­ւո­րին ողջ-ողջ իմ ձեռ­քը յանձ­նե­ցէք»: Այն­ժամ նրանց զօ­րա­պետ­նե­րը գնա­ցին դէ­պի բլու­րը, ուր նստած էր Եւ­գի­նէո­սը: Սա կար­ծե­լով, թէ ի­րեն յաղ­թա­նա­կի ա­ւե­տիս են բե­րում, ա­սաց. «Ար­դեօ՞ք կա­րո­ղա­ցաք Թէո­դո­սին կեն­դա­նի բռնել»: Ն­րանք ա­սա­ցին. «Ոչ թէ Թէո­դո­սին պէտք է քո ոտ­քը բե­րենք, այլ քե՛զ պէտք է տա­նենք նրա մօտ, ո­րով­հե­տեւ երկն­քի ու երկ­րի Տէ­րը մար­տի ըն­թացքն այս­պէս ա­ռաջ­նոր­դեց»: Սա ա­սե­լով՝ բռնե­ցին բռնա­ւո­րին եւ կա­պո­ւած բե­րե­ցին թա­գա­ւո­րի մօտ: Այն­ժամ Եւ­գի­նէո­սը լա­լա­գին ըն­կաւ Թէո­դո­սի ոտ­քերն ու աղա­չեց, որ գո­նէ խնա­յի իր կեան­քը: Թա­գա­ւորն ասաց. «­Յի­շի՛ր այն ա­նօ­րէ­նու­թիւն­նե­րը, ո­րոնք գոր­ծե­ցիր եւ թէ որ­քան մե­ծա­մեծ չա­րիք­նե­րի պատ­ճառ ե­ղար, ո­րով­հե­տեւ դու քո բո­լոր գոր­ծե­րում քեզ ա­ռաջ­նորդ ընտ­րե­ցիր Հե­րակ­լէս կուռ­քին՝ կար­ծե­լով, թէ նրա­նով կը յաղ­թես կեն­դա­նա­րար սուրբ Խա­չի նշա­նին»: Իսկ բռնա­ւո­րը, իր անձն ա­մօ­թա­պարտ խոս­տո­վա­նե­լով ու յու­սա­լով ինք­նա­կա­լի նե­րո­ղամ­տու­թեա­նը, պա­ղա­տա­գին ո­ղոր­մու­թիւն էր խն­դ­րում: Եւ մինչ­դեռ խօս­քը բե­րա­նում էր, ար­քու­նի զի­նո­ւոր­նե­րը, վա­խե­նա­լով, թէ մի­գու­ցէ ար­քան կը խնա­յի նրան, չսպա­սե­ցին Թէո­դո­սի հրա­մա­նին ու նրա ոտ­քե­րի առ­ջեւ խող­խո­ղե­ցին բռնա­ւո­րին: Եւ այդ­պէս, 393 թո­ւա­կա­նին ար­քու­նի զօր­քը յաղ­թա­նա­կով ու մեծ ա­ւա­րով յետ դար­ձաւ պա­տե­րազ­մից:

 

Այ­նու­հե­տեւ ար­քան մեծ փա­փա­գով գնաց Ե­րու­սա­ղէմ եւ ե­րե­կո­յեան ժա­մին մտաւ սուրբ Յա­րու­թեան Ե­կե­ղե­ցի, որ­պէս­զի ա­ղօ­թի Ք­րիս­տո­սի գե­րեզ­մա­նի մօտ: Ու երբ մթու­թեան մէջ թա­գա­ւորն իր ե­րեք մարդ­կանց հետ մօ­տե­ցաւ գե­րեզ­մա­նին, նոյն պա­հին, երբ բո­լոր խո­րան­նե­րի կան­թեղ­նե­րը մա­րած էին, ան­մի­ջա­պէս ի­րենք ի­րենց վա­ռո­ւե­ցին: Սա տես­նե­լով՝ բա­րե­պաշտ կայս­րը մեծ բերկ­րան­քով ցնծաց իր հո­գում եւ հաս­կա­ցաւ, որ Աս­տո­ւած Իր գթու­թեամբ թո­ղու­թիւն է տո­ւել իր մեղ­քե­րին:

 

Իսկ դրա­նից յե­տոյ ե­րա­նե­լի Թէո­դո­սը, թէ­պէտ միա­հե­ծան կայսր ե­ղաւ Ա­րեւ­մուտ­քի ու Ա­րե­ւել­քի վրայ, սա­կայն պա­տե­րազ­մի մեծ դժո­ւա­րու­թիւն­նե­րից եւ ճա­նա­պար­հի յոգ­նու­թիւն­նե­րից լա­րո­ւե­լով, ջր­գո­ղու­թեան[1] ծանր հի­ւան­դու­թիւն ստա­ցաւ: Ե­կաւ Մի­գու­լէ, ուր բե­րել տո­ւեց նաեւ իր եր­կու որ­դի­նե­րին, ո­րոն­ցից կրտսե­րին` Ո­նո­րիո­սին, կայսր կար­գեց Ա­րեւ­մուտ­քի վրայ, իսկ անդ­րա­նի­կը մնաց իր տե­ղում` Ա­րե­ւել­քում: Ն­րանց տո­ւեց իր վեր­ջին պա­տո­ւէր­նե­րը, խրա­տեց նա­խան­ձախն­դիր լի­նել ճշմա­րիտ աս­տո­ւա­ծա­պաշ­տու­թեան հա­մար, հաս­տա­տուն մնալ ուղ­ղա­փառ հա­ւա­տի մէջ, ապ­րել ան­պար­սա­ւե­լի վար­քով, ա­մե­նուր օգ­նա­կան ու­նե­նալ Աստ­ծուն, Ով մերձ է Ի­րե­նից եր­կիւ­ղած­նե­րին, ու ար­դա­րու­թեամբ վա­րել թա­գա­ւո­րու­թեան բո­լոր գոր­ծե­րը: Նոյն­պէս եւ բա­րե­պաշ­տու­թեան յոր­դոր­ներ տո­ւեց իր իշ­խան­նե­րին ու զօ­րագ­լուխ­նե­րին: Պատ­գա­մեց առա­տօ­րէն բաշ­խել եւ ո­ղոր­մու­թիւն­ներ ա­նել աղ­քատ­նե­րին, ինչ­պէս որ ինքն էր ա­նում իր բո­լոր օ­րե­րում, ու ա­մէն բան կար­գա­ւո­րեց` յօ­գուտ հա­ւա­տա­ցեալ­նե­րի եւ ի պայ­ծա­ռու­թիւն սուրբ Ե­կե­ղե­ցու: Ապա հա­ղոր­դո­ւե­լով Տի­րոջ պա­տո­ւա­կան Մարմ­նին ու Ա­րեա­նը՝ պատ­րաս­տո­ւեց մա­հո­ւան՝ ան­վախ­ճան Կեանք փո­խա­դրո­ւե­լու ակն­կա­լու­թեամբ: Եւ Ո­նո­րիո­սի կայս­րու­թեան տօ­նախմ­բու­թեան նոյն օ­րը, երբ աս­տո­ւա­ծա­սէր թա­գա­ւո­րին թւում էր, թէ փոքր-ինչ թե­թե­ւա­ցել է իր հի­ւան­դու­թիւ­նը, յան­կար­ծա­կի նո­րո­գո­ւե­ցին ցա­ւե­րը, ու վաթ­սուն տա­րե­կան հա­սա­կում` 395 թո­ւա­կա­նին, տասն­վեց տա­րի թա­գա­ւո­րե­լուց յե­տոյ ա­ւան­դեց իր հո­գին Աս­տու­ծոյ ձեռ­քը:

 

Կոս­տան­դիա­նո­սից յե­տոյ չկար նրա նման մէ­կը Հ­ռո­մի կայս­րե­րի մէջ, քան­զի նա փայ­լում էր բա­րե­պաշ­տու­թեամբ եւ ա­ռա­քի­նու­թեամբ, հաս­տա­տուն էր ուղ­ղա­փա­ռու­թեան մէջ ու պա­րիսպ էր սուրբ Եկե­ղե­ցուն, հնա­զանդ էր ա­ռաջ­նորդ­նե­րին եւ եր­կիւ­ղած ա­մէն բա­նում: Չ­խօ­սենք նրա ա­րիու­թեան, քա­ջու­թեան ու թա­գա­ւո­րու­թեան գե­րա­զանց պաշ­տօ­նա­տա­րու­թեան մա­սին, ո­րի մա­սին վկա­յում էին նաեւ օ­տար­նե­րը` ա­սե­լով, թէ Թէո­դո­սը ոտ­քի կանգ­նեց­րեց հռո­մէա­կան ինք­նա­կա­լու­թիւ­նը, ո­րը պա­շա­րած թշնա­մի­նե­րի ե­րե­սից մերձ էր կոր­ծան­ման, ո­րով­հե­տեւ Աս­տո­ւած նրա հետ էր: Ե­րա­նե­լի Թէո­դոսն ար­քու­նա­կան ծի­րա­նու տակ ու­նէր իր ծա­ծուկ, մարդ­կան­ցից ան­յայտ մարմ­նա­ւոր ճգնու­թիւն­նե­րը: Ապ­րե­լով իբ­րեւ ան­ցա­ւոր պան­դուխտ՝ ա­մէն բա­նում ճնշում էր ի­րեն` աշ­խար­հի հա­մար մեռց­նե­լով իր ան­ձը: Ք­րիս­տո­սա­սէր թա­գա­ւորն ար­քու­նա­կան թա­գի վրայ միշտ կրում էր սուրբ Խա­չի նշա­նը, իսկ պա­տե­րազմ­նե­րի ժա­մա­նակ այն կրում էր իր սա­ղա­ւար­տի վրայ: Այս բա­րի սո­վո­րոյ­թը պա­հե­ցին նաեւ նրա որ­դի­նե­րը եւ նրան­ցից յե­տոյ ե­կող­նե­րը:

 

Մեծ Թէո­դո­սի վախ­ճա­նի օ­րը, ինչ­պէս նաեւ նրան յա­ջոր­դող սգոյ քա­ռա­սուն օ­րե­րին, ե­րա­նե­լի Ամբ­րո­սիո­սը դամ­բա­նա­կան ճառ կար­դաց բա­րե­պաշտ ինք­նա­կա­լի հա­մար` ար­ժա­նա­ւոր կեր­պով դրո­ւա­տե­լով նրա ա­ռա­քի­նու­թիւն­նե­րը: Իսկ նրա մար­մի­նը Ար­կա­դէո­սի ու Ո­նո­րիո­սի հրա­մա­նով մեծ շու­քով տա­րան Կոս­տանդ­նու­պո­լիս եւ պա­տո­ւով թա­ղե­ցին սուրբ ա­ռա­քեալ­նե­րի տա­ճա­րում:

 

[1] Ջրգողութիւն – հիւանդութիւն, որը, մար­մնի­ մէջ օտ­ար ջու­ր գոյացնելո­վ, տիկի ն­ման  ուռեցնում է հիւա­նդի­ն եւ սա­ս­տիկ ծա­րաւեցնում:­