Պարծեսցին սուրբքն փառօք.
եւ ցնծասցեն յաւիտենական ի վաստակս իւրեանց
յաւուր գալստեան Փրկչին.
յորժամ գայ փառօք Հօր փառաւոր լինել ի մէջ սրբոց իւրոց:
(Շարակնոց)
Քրիստոսի քաջ զօրական սուրբ Պօղիքտոսը (յունարէն՝ Էւգդոս, որ նշանակում է «բազմաղօթք») Փոքր Հայքի Եփրատ գետի մօտ գտնուող Մելիտինէ 1 քաղաքից էր: Ծնուել է Դեկոս կայսեր թագաւորութեան ժամանակներում անուանի ծագում ունեցող հեթանոս ծնողներից: Չափահաս դառնալուն պէս փեսայացաւ քաղաքի Փելիքս անունով իշխանին, եւ նրա դստերը՝ Պաւղինէին, կնութեան առաւ: Նա արքունի զօրականների հետ բարձրակարգ զինուորական աստիճան ունէր գնդում, որը կոչւում էր «գեռաւնովօլոս», այսինքն՝ շանթառաք կամ կայծակնարկու:
Մելիտինէում կար Նէարքոս անունով քրիստոնեայ մէկ այլ զօրական: Աստուծոյ նախախնամութեամբ Պօղիքտոսի ու նրա միջեւ ծանօթութիւն հաստատուեց, որը վերածուեց մտերմութեան, իսկ այնուհետեւ դարձան հարազատ եղբայրներից առաւել սիրելի ընկերներ եւ մտերիմ բարեկամներ, եղան մի հոգի երկու մարմիններում: Այս մտերմութիւնից Պօղիքտոսը յարեց քրիստոնէութեանը ու թողեց կուռքերի սնոտի պաշտամունքները: Տեսնելով իր բարեկամ Նէարքոսի խոնարհ եւ առաքինի վարքը՝ իր անձի մէջ ընդօրինակում էր նրա առաքինութիւններն ու օրըստօրէ առաջադիմում: Դեռեւս չմկրտուած՝ ապրում էր կատարեալ քրիստոնէական վարքով եւ դարձաւ որպէս պտղալից ձիթենի՝ արժանի տնկուելու Աստուծոյ Տանը: Իսկ Նէարքոսն անդադար երկունքի մէջ էր, որպէսզի նրան պատուաստէր բարի ձիթենուն:
Այդ շրջանում ընդդէմ քրիստոնեաների ամենուր տարածուեց Դեկոս ու Վաղերիանոս ինքնակալների խիստ հրամանը, որն արքունի հրովարտակներով տարածուեց քաղաքից քաղաք: Ըստ այդ հրամանի՝ ով պաշտամունք մատուցէր կուռքերին, խաղաղութիւն կը վայելէր, իսկ ով յանձն չառնէր, մահուամբ կորստեան կը մատնուէր, իսկ նրա ունեցուածքը աւար կը վերցուէր: Հրովարտակը հասաւ նաեւ Մելիտինէ՝ Փելիքս իշխանին, որպէսզի սա գտնէր քրիստոնեաներին եւ մահու չափ տանջանքների ենթարկէր:
Այս լսելով՝ Նէարքոսը մտածեց, որ ըստ այդ հրամանի՝ իրեն՝ որպէս քրիստոնեայ, կը բռնեն ու մահուան կը մատնեն, որի համար սկսեց պատրաստել իր անձը՝ նահատակուելու Քրիստոսի անուան համար: Սակայն նա յոյժ տրտմում եւ հոգում էր իր սիրելի բարեկամի՝ Պօղիքտոսի համար, անհանգստանում էր, թէ գուցէ նա զրկուի պսակներից` մկրտուած չլինելու ու ճշմարիտ հաւատի մէջ դեռեւս հաստատուած չլինելու պատճառով: Ճմլւում էր նրա սիրտը, որովհետեւ սպասում էր, որ յաւիտեան պիտի բաժանուի իր այդքան սիրելի անձից, եւ անասելի տխրութիւնից չէր կարողանում համարձակ նայել իր բարեկամի երեսին: Երբ տեսնում էր նրան, ցաւագին հեծեծում էր, գալարւում էին աղիքները, ու լցւում էր խոր թախիծով: Առանձնանում էր, լալիս դառնապէս եւ ուժգին պաղատանքներով աղօթում նրա համար: Պօղիքտոսը, մէկ-երկու անգամ տեսնելով նրա տրտմութիւնը, հարցրեց պատճառը, իսկ Նէարքոսը չէր համարձակւում ասել այն, ինչ ունէր սրտում: Սակայն Պօղիքտոսի երկար թախանձանքներից յետոյ ասաց. «Ինչպէ՞ս չտրտմեմ, ո՛վ սիրելի բարեկամ, քանզի շուտով պատրաստւում է քակտուել իմ ու քո միջեւ եղած անխզելի սիրոյ կապը, որի համար մորմոքւում է սիրտս»: Այս լսելով՝ Պօղիքտոսն ալեկոծուեց եւ դարձեալ հարցրեց. «Որտեղի՞ց քեզ այդ տխուր մտքերը, ո՛վ իմ սիրելի Նէարքոս: Ասա՛ համարձակ, աղաչո՛ւմ եմ քեզ, ի՞նչ կայ քո սրտում»: Նէարքոսն ասաց. «Չե՞ս լսել արդեօք Քրիստոսի ծառաների համար արձակուած արքունի հրովարտակը, որն ինձ մահուամբ պիտի բաժանի քեզնից ու քեզ թողնի անմխիթար վիճակում: Ես մեծապէս տրտում եմ ոչ թէ իմ, այլ քեզ համար»:
Այնժամ երանելի Պօղիքտոսն ասաց. «Երբէք մի՛ տրտմիր ինձ համար, քանզի ինչպէս դու, այնպէս էլ ես Քրիստոսի հաւատարիմ ծառան եմ ու մեր Քրիստոս Փրկչից, Ում դաւանում եմ որպէս ճշմարիտ Աստուած, ակնկալում եմ մաս եւ բաժին ունենալ Իր ընտրեալների հետ, որի առհաւատչեան կանխապէս ստացել եմ տեսիլքով: Քանզի երազում տեսնում էի, որ Քրիստոս իմ վրայից հանեց զինուորական աղտոտուած քղամիդը, զգեստաւորեց ինձ պայծառ հանդերձներով ու թեւաւոր ձի տուեց: Գիտեմ, որ ինձանից վերցուած աղտեղի պատմուճանը երկրաւոր զինուորութեան կարգում հեթանոսութեան մէջ եղած իմ նախկին վիճակն էր: Պայծառ զգեստները ցոյց էին տալիս, որ պէտք է վկայական մահով երկրաւոր զինուորութիւնից անցնեմ փառաւոր կարգի մէջ, իսկ թեւաւոր ձին իմ արագաթռիչ ընթացքն է երկրից դէպի երկինք: Արդ, լուսաւորուել է իմ միտքը, եւ ժամն է ինձ մարտիրոսանալու ու մկրտուելու իմ արեամբ, եթէ չհասցնեմ ընդունել Աւազանով մկրտութիւնը, որին փափագում եմ»: Նէարքոսը, լսելով Քրիստոսի վկայի լուսաւոր խօսքերը, զուարթացաւ հոգով, լցուեց մեծ խնդութեամբ եւ ասաց. «Դու գտել ես ցանկալի ճշմարիտ Լոյսին՝ մեր Քրիստոս Աստծուն: Եւ արդ, ուրախ եմ ի Տէր, որ արժանի եղայ գտնելու այդպիսի բարեկամ»:
Ապա Պօղիքտոսը Հոգով լցուած գնաց իր աներոջ՝ քաղաքի Փելիքս իշխանի մօտ ու առանց յայտնելու իր քրիստոնեայ լինելը նրանից խնդրեց քրիստոնեաների համար արձակուած արքունի հրովարտակը: Երբ կարդաց անիրաւ հրամանը, չկարողանալով հանդուրժել հեթանոսական կուրութիւնը, այն պատռելով գցեց գետնին եւ տնից դուրս եկաւ: Եւ տեսաւ, որ հեթանոսները, ղողանջներ արձակելով, բարձրացրած բերում էին թուով տասներկու կաւեղէն կուռքեր եւ տանում էին՝ հրապարակաւ դնելու զոհասեղանի վրայ: Պօղիքտոսն արագ առաջ անցաւ, ցած գցելով՝ ջարդեց կուռքերն ու ոտքի տակ տալով՝ փշրեց: Սակայն այդ պահին ոչ ոք չհամարձակուեց բռնել նրան, որովհետեւ նա քաղաքապետի փեսան էր:
Իսկ Փելիքս իշխանը, իմանալով, թէ ինչ է արել Պօղիքտոսը, յոյժ տրտմեց, որովհետեւ պէտք է վրէժխնդիր լինէր եւ չարչարէր քրիստոնեաներին, ինչպէս որ հրամայել էր թագաւորը: Մեծ ցաւ էր ապրում փեսային կորցնելու համար, որի համար կանչեց նրան ու սկսեց քաղցրութեամբ խրատել, որ հրաժարուի քրիստոնէութիւնից, «ապա թէ ոչ,- ասաց,- ո՛չ մարդկանցից որեւէ մէկը եւ ո՛չ էլ անմահ աստուածներից մէկը չի՛ կարող ներել քո յանդգնութիւնն ու համարձակութիւնը կուռքերի արձանները փշրելու համար: Եւ ինչպէ՞ս ես յանձն առնում զրկուել ընտանիքից ու զաւակներից, այրիացնել իմ դստերը եւ հեռանալ կեանքից ոչ թէ սովորական մահով, այլ մահապարտների օրէնքով՝ իբրեւ չարագործ»: Պօղիքտոսը պատասխանեց. «Այսուհետեւ չեմ հոգում ո՛չ զաւակներիս, ո՛չ կնոջս ու ոչ էլ երկրաւոր այլ բաների մասին, այլ տենչում եմ երկնաւոր անանց վայելչութեանը եւ անապական պսակներին»:
Այնժամ լալագին նրան մօտեցաւ կինը՝ Պաւլինէն: Սկսեց բարձրաձայն ողբալ ու աղաչանքներով համոզել ամուսնուն թողնել Քրիստոսին եւ ոչ թէ կուռքերին: Արտասուքներով նոյնն էին խնդրում նրա բարեկամներն ու ծանօթները, բայց երանելին ամենեւին տեղի չէր տալիս բարեկամների թախանձանքներին եւ կնոջ արտասուքներին, այլ ջանում էր Տիրոջ խօսքով նրանց դարձնել ճշմարտութեան ճանապարհին:
Այնժամ իշխանը, քաղցրութիւնը դառնութեան փոխարկելով, դահիճներին հրամայեց հարուածել նրա բերանին ու սպառնաց դառը չարչարանքներով զրկել կեանքից: Իսկ սուրբ վկան, զուարթութեամբ ընդունելով հարուածները, շտապում էր հասնել արեամբ մկրտութեանը եւ վկայութեան հանդէսին: «Պատրա՛ստ եմ, - ասաց, - մեռնել Տիրոջ անուան համար տեսակ-տեսակ չարչարանքներով ու դառը կտտանքներով, քանզի իմ կեանքը Քրիստոս է, իսկ մեռնելը՝ շահ: Ինձ փառք եմ համարում զինուորագրուել անմահ Արքային, Ով ինձ խաւարից դէպի լոյս կանչեց: Ես տեսնում եմ իմ Փրկչին, Ով մերձ է ինձ եւ զօրացնում է իմ անձը»: Կինը՝ Պաւլինէն, եւս արտասուքներով թախանձեց Պօղիքտոսին խնայել իրեն ու ընտանիքին եւ դաժան մահուամբ չկորցնել երիտասարդ կեանքը: Իսկ առաքինի նահատակը, տեսնելով, որ չարը կամենում է պատրել իրեն կնոջ ու ընտանիքի միջոցով, սկսեց կշտամբել նրան՝ ասելով. «Ինձ համար լաց մի՛ եղիր, այլ լաց եղիր քո եւ քո հօր տան համար, քանզի պաշտում էք անմռունչ կուռքերին, որի համար ահեղ Արարչի արդար դատաստանով գեհենը պիտի ժառանգէք: Իսկ եթէ լսէք ինձ, կեանքի խորհրդատու կը լինեմ ձեզ. թողէ՛ք ձեր սնոտի պաշտամունքներն ու ճանաչէ՛ք ձեր ճշմարիտ Աստծուն: Ինչպէ՞ս չէք տեսնում ձեր աստուածների ստութիւնը, որոնց ես, մահկանացու լինելով, ցած գցեցի եւ փշրեցի: Եւ ահա դուք կարօտ էք նոր աստուածների: Դէ եկէ՛ք, լսէ՛ք ինձ, թշուառնե՛ր, ու երանելի կը լինէք, ճանաչէ՛ք ձեր ճշմարիտ Աստծուն, Ով յաւիտենական անմահութիւն է պարգեւում Իր սիրելիներին»:
Այսպէս քարոզելով՝ սուրբը կռապաշտներից շատերին դարձրեց դէպի Ճշմարտութիւնը, որի համար ամբոխը սրտմտելով աղաղակեց իշխանին, որ շտապ վերացնի նրան մէջտեղից, «որպէսզի, - ասում էին, - իր խօսքերի հմայութեամբ չմոլորեցնի բոլորին»: Եւ դատաւորը նրա համար գլխատման վճիռ արձակեց:
Երբ երանելին` բազմամբոխ ժողովրդով հանդերձ, խնդութեամբ գնում էր իր նահատակութեան վայրը, նրան ընդառաջ եկաւ իր սիրելի բարեկամ Նէարքոսն ու խնդութեամբ ողջունեց նրան: Իսկ սուրբը, տեսնելով նրան, ասաց. «Ո՛վ սիրելիդ իմ, ահա հասաւ ժամը, որ վայելեմ մեր արդիւնաւէտ բարեկամութեան պտուղը, տալ անցաւոր կեանքը Քրիստոսի սիրոյ համար եւ ընդունել յաւիտենականը: Ահա տեսնում եմ լուսատեսիլ Մէկին, ով ինձ շտապեցնում է մկրտուել իմ արեամբ: Եւ մի՛ տրտմիր այն բանի համար, որ քեզնից առաջ պիտի ստանամ պսակը, քանզի առատ են մեր Բարերար Աստուծոյ պարգեւները: Եւ արդ, իմ եղբայր Նէարքոս, մի՛ մոռացիր մեր անբաժան սէրը»:
Իսկ դահիճները զայրանում էին սուրբի վրայ ու շտապեցնում արագ հասնել գլխատման վայրը, ուր եւ կտրեցին նրա գլուխը: Եւ այդպէս Տիրոջ մօտ 249 կամ 250 թուականին ի Քրիստոս նահատակուեց երանելի Պօղիքտոսը:
Այնժամ Նէարքոսը, միաբանուելով այլ բարեպաշտ քրիստոնեաների հետ, համոզեց դահիճներին ու վերցրեց սուրբի մարմինը: Նրան մեծ պատուով ամփոփեց մի արժանաւոր վայրում, ուր եւ յետոյ մատուռ կառուցուեց: Քրիստոնեաների համար այն դարձաւ ուխտատեղի, իսկ շատ հիւանդներ յայտնապէս բժշկութիւն ստացան:
Ասում են նաեւ, թէ երանելի Նէարքոսը, սպիտակ կտաւներ վերցնելով, հաւատով շաղախեց դրանք սուրբ Պօղիքտոսի արեամբ ու տարաւ իր քաղաքը՝ Կանանէովտօն: Օրեր անց, ինչպէս ասում են, հրկիզման ենթարկուելով, նահատակուեց նաեւ ինքը, սակայն այդ մասին չկայ յստակ վկայաբանութիւն:
ՍԿԶԲՆԱՂԲԻՒՐՆԵՐ
Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն սրբոց, աշխատասիրութեամբ Մկրտիչ վրդ. Աւգերեանի, Վենետիկ, 1810, հատոր Ա, էջ 81:
Հաղորդում կայքում սխալի վերաբերյալ
Տվյալ հատվածում առկա է սխալ: