Ճշմարտութեան քարոզք եւ լուսաւորիչք տիեզերաց էք,
պարծանք Եկեղեցւոյ եւ յոյս հաւատացելոց:
Համբերութեամբ ձերով ընկալայք ի Քրիստոսէ
զպսակս անապական եւ դասաւորեցայք
ի յերկինս ընդ անմարմնոցն դասս:
(Շարակնոց)
Խոստովանող սուրբ վկաներ եւ բարի անուն թողած Եւգինէոսն ու երանելի Մակարիոսը Անտիոք քաղաքից էին եւ ապրում էին Յուլիանոս Ուրացողի կայսրութեան տարիներին: Նրանք Անտիոքի Եկեղեցու աւագագոյն ու բարեպաշտ երէցներն էին: Զարդարուած էին առաքինութիւններով եւ իմաստութեամբ, բարի օրինակ էին մեծերին ու փոքրերին, հաստատուն էին ճշմարիտ հաւատի մէջ եւ ժողովրդին ամուր ու անսայթաք էին պահում քրիստոսամարտ կայսեր յարուցած հալածանքներում:
Իր ինքնակալութեան տարիներին, երբ Ուրացողը շրջում էր Կիլիկիայի կողմերով, կանգ առաւ Տարսոն քաղաքում եւ մեծամեծ չարիքներ պատճառեց քրիստոնեաներին: Արիւնարբու գազանի պէս մռնչում էր նրանց վրայ ու չարութեամբ գալիլիացիներ եւ նազովրեցիներ կոչում: Ապա աւար առնելով նրանց ամբողջ ունեցուածքը՝ վերադարձաւ Անտիոք: Այնժամ նրան տեղեկացրին այդ քաղաքի սուրբ քահանաներ Եւգինէոսի ու Մակարիոսի մասին, թէ նրանք են քրիստոնեաներին առաջնորդողները, եւ լինելով հեթանոսական կրօնի գլխաւոր թշնամիները՝ խրատում են ամբոխին ընդդիմանալ ինքնակալի հրամանին ու բոլորին յորդորում են աշակերտել Քրիստոսին:
Այս լսելով՝ անօրէնն ատեան նստեց ու հրամայեց իր առջեւ բերել երանելի քահանաներին: Նախ սկսեց հարցաքննել նրանց. «Ովքե՞ր էք դուք, եւ ի՞նչ գործ ունէք»: Առաջ եկաւ սուրբ Եւգինէոսն ու ասաց. «Մենք քրիստոնեաներ ենք եւ Քրիստոսի հօտի հովիւներ: Սա՛ է մեր գործն ու կեանքը»: Թագաւորն ասաց. «Ո՞ւր է ձեր Քրիստոսի այդ հօտը»: Եւգինէոսը պատասխանեց. «Սփռուած է արեգակի ներքոյ՝ ողջ տիեզերքով մէկ, իսկ մենք հովւում ենք այդ հօտը: Իմացի՛ր, ո՛վ ինքնակալ, որ Քրիստոսով են թագաւորները թագաւորում, եւ բռնակալները տիրում աշխարհին: Իմացի՛ր, որ թէպէտ ապերախտ ես Բարերարիդ հանդէպ, սակայն այդ իշխանութիւնդ, որ ստացել ես Քրիստոսից, վաղը պիտի տրուի մէկ ուրիշին, քանզի ինչպէս դու ես միօրեայ, այնպէս էլ քո իշխանութիւնն է միօրեայ, իսկ Նրա թագաւորութիւնը յաւիտենական է ու վախճան չունի»:
Այս խօսքերից սրտմտելով՝ հայհոյիչն ասաց. «Ո՛վ ամբարիշտ եւ զուրկդ կուռքերի բարերարութիւններից, քո Քրիստոսն է միօրեայ, Ով ծնուել է Օգոստոս կայսեր օրօք: Ինչպէ՞ս է Նա յաւիտենական Թագաւոր»: Վկան պատասխանեց. «Ո՛վ թագաւոր, մեր Տէրը, ըստ Իր անճառ տնօրէնութեան, երբ մարդացաւ եւ մարմին առաւ սուրբ Կոյս Մարիամից, արդարեւ, մտաւ ժամանակի մէջ, իսկ ըստ աստուածութեան ու նախայաւիտեան ծննդեան՝ վեր է, քան ժամանակները»: Անօրէնը ծիծաղեց սուրբի՝ իբրեւ ռամկի եւ հելլէնական կրթութեան մէջ անգէտի ու ասաց. «Ո՛վ թշուառական, ապա ուրեմն քո Քրիստոսը երկու անգամ է ծնուել: Եթէ դու պարծենում ես դրանով, ապա յոյներն ունեն գերհանճար այրեր, ովքեր ծնուել են ոչ թէ երկու, այլ երեք անգամ, ինչպէս Հերմէսը, որի մասին նրանց սրբազան եւ սքանչելի գրքերը պատմում են, թէ ծնուել է երեք անգամ ու իր անձը ցոյց տուել աշխարհին: Այդ պատճառով նրան կոչեցին Տրիսմեգիստոս, որը նշանակում է «երեք անգամ ամենամեծ»: Նրանից յետոյ Պիւթագորասը եւս երեք անգամ աշխարհ եկաւ: Նրա մասին, ով առաջ եգիպտացի նաւավար էր, գրում է Հոմերոսը՝ նրան կոչելով Եւփորբոս, իսկ յետոյ ճանաչուեց որպէս Պիւթագորաս Սամիացի՝ Մնիսարքի որդի»: Այնժամ սուրբ Եւգինէոսը, ծիծաղելով հեթանոսական աւանդապատումների սնոտի պատմութիւնների վրայ, ասաց բռնաւորին. «Քո ունայնաբանութիւնները պատասխանի արժանի չեն, սակայն ժողովրդի փրկութեան համար, որում կան Քրիստոսի հօտի ոչ քիչ անդամներ, հարկ եմ համարում փոքր-ինչ խօսել: Դու ինքդ գիտես, որ մարգարէները կանխապէս խօսել են Փրկչի աշխարհ գալստեան մասին, եւ բազում են Նրա ճշմարտութեան վկաները: Անգէտ չես նաեւ ձեր պատգամախօսութիւններից եւ սիբելեան մատենագրութիւններից: Նրա՝ մարմնով աշխարհ գալուստը վկաների կողմից քարոզուել է մեղքի տակ կքած մարդկային ազգի փրկութեան համար: Գիտես, որ Նա փարատում էր մարդկանց ցաւերը ու Իր մէկ խօսքով յարութիւն տալիս մեռելներին: Գիտես նաեւ աւելին. անպարտ լինելով՝ Նա յանձն առաւ խաչով մահը եւ երեք օրից յարութիւն առաւ աստուածաբար, որի վկաները ձեր զօրականներն էին: Էլ չեմ ասում այն բոլոր հրաշքների ու գործերի մասին, որոնք Նրա անուամբ աշխարհով մէկ արեցին Նրա աշակերտները, եւ ձեր սնոտի գիտութեանն անտեղեակ ու անուսում ձկնորսները ողջ տիեզերքին Տիրոջ զօրութեամբ եւ իմաստութեամբ իրենց աշակերտ դարձրին: Թո՛ղ այդ մարդկանց բազմապատիկ ծնունդների մասին առասպելաբանութիւնները: Մի՞թէ այդ Հերմէսը կամ Պիւթագորասը կարողացան մէկի փրկութեան պատճառ լինել կամ կարողացան սրբել բորոտներին կամ խօսքով հիւանդներին բժշկել ու մեռելներին յարութիւն տալ»: Եւ սուրբ Եւգինէոսը այլ նման շատ խօսքեր ասաց ինքնակալի առջեւ ու հելլէնական գրքերից օրինակներ բերելով՝ ցոյց տուեց նրանց կողմից բարձրագոյն իմաստութիւն համարուած ուսմունքի ունայնութիւնը:
Այնժամ ամօթահար լինելով՝ Յուլիանոս Ուրացողը գոչեց ատեանից. «Ո՛վ հռոմէացիներ եւ հելլէններ, տեսէ՛ք, թէ այս պիղծ ու անօրէն մարդը որքան անարգանքներ թափեց մեր կուռքերի վրայ: Երդւում եմ լուսացնցուղ արեւով, որ թոյլ չեմ տայ ամբարիշտներիդ քաջահմուտ լինել յունական դպրութեան մէջ»:
Այս ասելով՝ հրամայեց Քրիստոսի նահատակին մատնել դահիճների ձեռքը, որպէսզի նրան կապեն եւ հինգ հարիւր անգամ գանահարեն: Դահիճները բարակ չուաններով պրկեցին նրան սեանը ու սկսեցին մահակներով ուժգին հարուածել: Մունետիկը նրան քարոզում էր. «Կատարի՛ր ինքնակալի կամքը, դադարի՛ր նրա դէմ խօսելուց եւ կազատուես դահիճների ձեռքից», իսկ սուրբ վկան լռութեամբ եւ արիաբար տանում էր բոլոր անողորմ հարուածները:
Ապա թագաւորը դարձաւ Մակարիոսին ու ասաց. «Իսկ դո՞ւ ինչ կասես, ո՛վ թշուառական»: Վկան պատասխանեց եւ ասաց. «Դո՛ւ ես թշուառական ու առաւել ողորմելի, քան բոլոր մարդիկ, իսկ ես Տիրոջ շնորհով կրելով քրիստոնեայ անունը՝ երանելի եմ, որովհետեւ դաւանում եմ Քրիստոսին եւ միայն Նրան եմ երկրպագում: Բայց դու ուրանում ես քո Տիրոջն ու Աստծուն եւ թողնելով Արարչին՝ յարում ես անմռունչ ու պիղծ կուռքերին, հետեւում նրանց եւ ինքդ քո ձեռքով քեզ անշէջ հրի ժառանգորդ դարձնում: Եւ ինչպէ՞ս ես համարձակւում ուրիշներին եւս նոյն խորխորատի մէջ ձգել եւ Քրիստոսի պատուական Արեան գինն ունեցողներին յաւիտենական մահուան մատնել»: Սաստեց նրան Ուրացողն ու ասաց. «Գիտե՛մ, որ դու մահ ես կամենում եւ մարտիրոսանալ ես ուզում, որի համար բարկացնում ես ինձ, որպէսզի զրկեմ քեզ կեանքից: Սակայն ինչպէս յոյս ունես, այդպէս չեմ վարուի: Դու նախ պատասխանի՛ր՝ ո՞վ ձեզ իշխանութիւն տուեց, որ տեղից տեղ շրջելով՝ եղծում էք աստուածների պաշտամունքներն ու զոհաբերութիւնները եւ ուսուցանում մարդկանց, թէ նրանք աստուածներ չեն, թէ չեն պահպանում տիեզերքն ու մարդկային ազգին: Դարեր ի վեր հայրենաւանդ սովորութեամբ մարդկային ազգի մէջ բնաւորուել է նրանց պաշտելն ու երկրպագելը, իսկ ձեր Քրիստոսին, Ով ծնուել է մեզանից ոչ շատ առաջ, քարոզում էք որպէս Աստուած եւ յաւիտեանների նախայաւիտենական Թագաւոր»: Մակարիոսն ասաց. «Քեզ բաւարար չեղա՞ն Եւգինէոսի իմաստուն պատասխանները, դարձեալ նո՞յնն ես հարցնում: Ես պիտի կրկնեմ՝ մեր Տէր Յիսուս Քրիստոս, Ում դու ծաղրում ես, ասաց Իր աշակերտներին. «Գնացէ՛ք, աշակերտ դարձրէք բոլոր ազգերին, մկրտէ՛ք նրանց Հօր, Որդու եւ Սուրբ Հոգու անունով: Ուսուցանէ՛ք նրանց պահել այն ամենը, ինչ պատուիրեցի ձեզ»: Եւ նրանք գնացին ու բոլոր ազգերին քարոզեցին ճշմարիտ Աստծուն, Ով արարել է երկինքն ու երկիրը: Իսկ քո կուռքերի պաշտամունքը առասպելական, յօրինուած խաբկանք է, դիւական ցնորք: Դրանց համար գրուած է. «Աստուածները, որ չեն արարել երկինքն ու երկիրը, թող կորչեն»: Եւ բացի դրանից՝ քո ազգական Կոստանդիանոսի ինքնակալութեան սահմանած օրէնքը, որը մերժուեց ձեր կողմից, վերացրեց դրանց պաշտամունքները, կործանեց դրանց բոլոր մեհեանները եւ արգելեց զոհաբերութիւնները: Եւ արդ, ի՞նչ չար բան ենք անում, եթէ պահում ենք Աստուծոյ պատուէրն ու ինքնակալի հաստատած օրէնքը եւ նոյնը յորդորում ենք մարդկանց, որպէսզի խափանենք սատանայական մեքենայութիւններն ու վերացնենք ձեր սին պաշտամունքները»: Յուլիանոսն ասաց. «Կոստանդիանոսը, խաբուելով գալիլիացիներից, գործեց անարժանը եւ ապստամբեց աստուածների դէմ, քանզի նա կրթուած չէր գիտութեան ասպարէզում ու խելամուտ չէր ո՛չ հռոմէական եւ ո՛չ էլ յունական օրէնքներում ու կարգերում: Իսկ ես, որ ստացել եմ հելլէնական եւ հռոմէական ծայրագոյն կրթութիւն, մեծանուն մարդկանցից ուսանել եմ դիցաբանութիւն, պղատոնական իմաստասիրութիւն ու նաեւ ծանօթ լինելով հրէական մատեաններին՝ հրաման եմ տուել մարդկանց՝ դառնալ նախկին աւանդուած կարգին»:
Այս ասելուց յետոյ անօրէնն այլեւս արգելեց Մակարիոսին խօսել եւ հրամայեց դահիճներին. «Այժմ մերկացրէ՛ք դրան ու թող տեսնի հարուածների համը, որպէսզի զգաստանայ եւ ակամայ ընդունի մեր օրէնքը»: Այնժամ կապեցին նրան Եւգինէոսի դիմաց գտնուող մէկ այլ սեանը ու սկսեցին դաժանաբար անխնայ հարուածել: Բռնաւորը, տեսնելով, որ Քրիստոսի երկու վկաները ոչինչ են համարում այդ տանջանքները, դահիճներին հրամայեց արձակել նրանց սիւներից, գլխիվայր կախել, շիկացած երկաթներով խանձել նրանց մարմինները եւ ապա թունաւոր սողուններ արձակել նրանց վրայ: Սակայն երանելիներն Աստուծոյ շնորհով անվնաս պահուեցին այդ բոլոր տանջանքների մէջ ու չմեռան:
Նրանց սոսկալի չարչարանքների ականատեսն էր Արտեմիս անունով մի բարեպաշտ իշխանաւոր, ով դեռեւս Կոստանդիանոսի ժամանակներից արքունի պալատի երեւելի անձանցից մէկն էր եւ Եգիպտոսի Ալեքսանդրիա քաղաքի կայսերական դուքսը: Սա, ներկայ գտնուելով, մօտեցաւ Յուլիանոսին ու սկսեց իմաստուն խօսքերով կշտամբել նրան՝ Աստուծոյ քահանաներին դաժան չարչարանքների ենթարկելու եւ տմարդի կերպով նրանց տանջելու համար ու ասաց. «Նման գործերը բռնակալներն են անում եւ ոչ՝ ինքնակալները»: Այնժամ մոլեգնած անօրէնն իր ողջ ցասումը դարձրեց Արտեմիսի վրայ ու հրամայեց խստագոյն տանջանքներով նահատակել նրան: Իսկ Եւգինէոսին եւ Մակարիոսին հրամայեց կապուած արտաքսել Արեւմուտք՝ մաւրիտանացիների երկիրը՝ Անդիդոն, ուր բնաւ չէր ծագել քրիստոնէութեան լոյսը, իսկ տեղի բոլոր բնակիչները արեւապաշտներ ու կռապաշտներ էին: Աստուած սուրբ քահանաների քարոզութեան միջոցով այցելեց տեղի բնակիչներին, եւ շատերն ընդունեցին քրիստոնէութիւնը:
Այդ երկրում կար երկրի մակերեւոյթից տասնութ մղոն 1 բարձրութեան վրայ գտնուող մի բարձր լեռ, որի ստորոտն արեւի տապից այնքան էր ջերմանում, որ քարերն ասես հնոցի ջերմութիւն էին արձակում: Այնտեղ բոյն էր դրել մի սոսկալի վիշապ, որը մեծամեծ վնասներ էր պատճառում գաւառի մերձակայ բնակիչներին: Չար վիշապից ազատուելու համար նրանք դիմեցին սուրբերին եւ աղաչեցին նրանց, որ իրենց համար մի հնար գտնեն: Սուրբերը նրանց հետ բարձրացան լեռն ու աղօթեցին Աստծուն: Եւ ահա յանկարծ մի դղրդիւն ելաւ, ու վիշապը դուրս եկաւ այրից: Այնքան սոսկալի էր նրա կերպարանքը, որ թւում էր, թէ նրա աչքերից ու ռունգերից հուր էր ժայթքում: Նոյն պահին, երբ քահանաները սուրբ Խաչի նշանով կնքեցին նրան, վիշապն ահեղաձայն շաչիւն արձակեց եւ պայթելով սատկեց: Այս տեսնելով` աւելացաւ հաւատացեալների թիւը, իսկ երանելիները, մտնելով վիշապի այրը, աղօթքներով սրբեցին ու մաքրեցին այդ վայրը եւ իբրեւ մենակեացներ՝ քառասուն օր ճգնեցին այնտեղ: Եւ մի օր արեւելքում տեսան, որ մի աստղ ընկաւ երկնքից, որը նրանց համար Յուլիանոսի կորստեան նախանշանն էր: Այդպէս էլ եղաւ, քանզի Տիրոջ 363 թուականին նա դաժան մահուամբ մեռաւ Պարսից աշխարհում: Իսկ սուրբ քահանաներ Եւգինէոսն ու Մակարիոսը մինչ այս աշխարհից փոխուելը ճգնեցին այդ լեռան վրայ, իսկ այդ տարածքում, ուր բնաւ ջուր չէր եղել, սուրբերի աղօթքներով սառնորակ ու բարեհամ առատ աղբիւրներ բխեցին:
Հաղորդում կայքում սխալի վերաբերյալ
Տվյալ հատվածում առկա է սխալ: