Ա․ Լոպուխին
7-10. Քանի որ այսպես է ասում Զորությունների Տերը. «Եվս մեկ անգամ, և դա շուտ է լինելու, Ես սասանելու եմ երկինքն ու երկիրը, ծովն ու ցամաքը», [7] «և ցնցելու եմ բոլոր ազգերին, և գալու է բոլոր ազգերի կողմից Սպասվածը, և այս տունը փառքով եմ լցնելու»,− ասում է Զորությունների Տերը: «Իմ արծաթն ու Իմ ոսկին»,− ասում է Զորությունների Տերը: «Այս վերջին տաճարի փառքն ավելի մեծ է լինելու, քան նախկինին էր»,− ասում է Զորությունների Տերը,− «և այս տեղին Ես խաղաղություն պետք է տամ»,− ասում է Ամենակալ Տերը: (Սինոդական թարգ․)
Նախորդ համարում (5−րդ) հիշեցնելով Տիրոջ կնքած ուխտն իր ժողովրդի հետ` իբրև վերջինիս հույսի գլխավոր հիմք, այժմ մարգարեն 6−րդ համարում վերարտադրում է Սինայում օրենքի տրման պատկերը կամ միջավայրը, հատկապես մատնանշում է ֆիզիկական և բարոյական աշխարհում տեղի ունեցած սարսափելի երևույթները, որոնք ուղեկցում էին օրենքի տվչությանը։ Այստեղ էլ մարգարեն Սինայում օրենքի տվչության հետ համեմատում է ապագա համաշխարհային աղետը, որը նախորդելու է տաճարի և ժողովրդի արտասովոր փառավորվելուն: Ի՞նչ է նշանակում երկրի և երկնքի, ծովի ու ցամաքի (6−րդ համար) և բոլոր ազգերի (7−րդ համար) այս սասանվելը, որի մասին այժմ խոսում է մարգարեն: Բնության և ժողովրդի վրա Սինայում օրենքի տվչության ունեցած ազդեցությանը զուգահեռվելով՝ ժողովուրդների նկատմամբ կիրառվող Աստծո գործողությունը ակնհայտորեն նպաստելու է հեթանոս աշխարհի վրա Իսրայելի ճշմարիտ կրոնի բարոյական ազդեցության տարածմանը: Նմանատիպ ազդեցության բնույթի, հետևանքների և հատկությունների մասին կարելի է դատողություն անել միայն 7−րդ համարի դժվարընկալելի «ուվավ խեմդատ կոլ հագգոիմ» արտահայտության իմաստը հասկանալուց հետո: Այս հատվածում ի՞նչ իմաստ ունի, սովորաբար, ցանկության, ցանկության առարկայի և, ի վերջո, թանկարժեք իրի նշանակությամբ գործածվող «խեմդա» արտահայտությունը: Այս հարցի շուրջ հին թարգմանությունների, ինչպես նաև հին և նոր մեկնաբանների մոտեցումները երեք հիմնական խմբի են բաժանվում: Ոմանք վերացական «խեմդա» արտահայտությանը կոնկրետ իմաստ են հաղորդում և այստեղ հենց Մեսիայի՝ որպես բոլոր ազգերի ցանկությունների առարկայի մասին մատնանշում են տեսնում: Վերոհիշյալ հատվածը այս իմաստով է փոխանցում նաև Վուլգաթան՝ «veniet Desideratus cunctis gentibus», ռուսերեն Սինոդական տեքստում էլ «և գալու է բոլոր ազգերի կողմից սպասվողը» տարբերակն է: Սակայն որքան էլ որ բնական և ճշմարտանման է հնչում այս հատվածի նմանատիպ մեկնությունը աստվածաշնչյան մեսիական ընկալումների տեսակետից, այնուամենայնիվ ուսումնասիրվող հատվածում Մեսիայի անձի վերաբերյալ մատնանշում տեսնել թույլ չեն տալիս ոʹչ քերականական կառուցվածքը («բաու» ստորոգյալը հոգնակի թվով է), ոʹչ էլ կառուցվող տաճարի ապագա փառքի մասին պատմող հատվածի համատեքստը: Ավելին, հին հեթանոս ազգերի վերաբերմունքը աստվածաշնչյան Իսրայելի և նրա մեսիական գաղափարների նկատմամբ կարող էր շատ տարբեր լինել և, իրապես, խիստ տարբեր էր: Ժողովուրդների սասանվելու մասին հատվածը, որի մասին խոսվում է 7−րդ համարում, երանելի Թեոդորիտը ընկալում է Իսրայելի և Աստծո հանդեպ թշնամաբար տրամադրված Գոգի ու Մագոգի ժողովուրդների նկատմամբ Աստծո զորության հաղթանակ տանելու իմաստով. «Այստեղ կանխատեսվում է Գոգի ու Մագոգի մասին, երբ նրանք բազմաթիվ այլ ազգերի հետ համարձակվեցին դուրս գալ Երուսաղեմի դեմ, Տերը դա թույլ տվեց և այնպես արեց, որ միմյանց դեմ զինվելով, նրանք միմյանց ձեռքով էլ ոչնչացվեն, իսկ նրանց հարստությունն էլ Տերը տվեց տաճարը կառուցողներին» (վերոնշյալ ստեղծագործությունը, էջ 62):
Հաշվի առնելով Մեսիայի անձի մասին տեքստում եղած մատնանշումների անբավարար լինելը՝ թարգմանություններն ու մեկնաբանները «խեմդա» արտահայտությունն ավելի սերտ կապի և կախվածության մեջ են դնում «կոլ−հագգոիմ» արտահայտությունից, և այս պարագայում էլ են կարծիքները երկու մասի բաժանվում։ Դրանցից մեկի համաձայն` «խեմդա կոլ−հագգոիմ» ամբողջ արտահայտությունը նշանակում է «բոլոր ազգերից ընտրվածներն ու լավագույնները» (ովքեր պետք է մտնեն Աստծո Արքայություն), իսկ մյուս տեսակետի համաձայն՝ արտահայտությունը «բոլոր ազգերի հարստությունները, թանկարժեք ընծաները» (այն հարստությունները, որոնք ազգերն իբրև ընծա պետք է բերեն Երուսաղեմյան տաճարին) տարբերակով է թարգմանվում: Այս տեսակետներից առաջինն արդեն մուտք է գործել Յոթանասնից (hxei ta eklekta pantwn twn eqnwn), ինչպես նաև լատիներեն − հին իտալերեն (venient omnia electa gentium) թարգմանությունների մեջ, իսկ սլավոներենում «գալու են բոլոր լեզուներից ընտրյալները» տարբերակն է: Քննարկվող երկու կարծիքներն էլ հավասարապես ընդունելի են, քանի որ դրանք երկուսն էլ զուգահեռներ ունեն` օրինակ Եսայիա մարգարեի Երուսաղեմի ապագա փառքի պատկերման մեջ (գլուխ 60): Խոսքի համատեքստին ավելի մոտ է «խեմդա» արտահայտության իբրև ընծաներ ընկալումը, որոնք Երուսաղեմի տաճար պետք է բերեն դեպի Տեր Աստված դարձած հեթանոս ազգերը (ընթերցի՛ր 3−րդ համարը, որտեղ խոսվում էր կառուցվող տաճարի աղքատության մասին, և 8−րդ համարը, որտեղ հատուկ շեշտադրմամբ խոսվում է այն ոսկու և արծաթի մասին, որը ժամանակավորապես օգտագործվում է հեթանոսների կողմից, սակայն իրականում պատկանում է միակ Տեր Աստծուն)։ Այս պարագայում ուսումնասիրվող արտահայտության համար իբրև ամբողջական զուգահեռ են ծառայում Եսայի. 60:5−ի «խել գոիմ յավոու լախ» (ազգերի ունեցվածքը քեզ մոտ է գալու) բառերը: 7−րդ համարի երկրորդ հատվածը` այս տունը փառքով եմ լցնելու, ասում է Զորությունների Տերը, ավելի մեծ ճշգրտությամբ է խոսում համաշխարհային ու ազգային այն հեղաշրջումների հետևանքների վերաբերյալ, որոնց մասին հիշատակվում է այս համարի առաջին հատվածում: «Բոլոր ազգերի սասանման» (7−րդ համարի առաջին մաս, 22) էական հետևանքներից մեկը լինելու է այժմ բացառիկ փառքով վեր հառնող Տիրոջ տան լցվելը: Այդ փառքի արտաքին տեսանելի կողմը լինելու է ազգերի հարստությունների դեպի Երուսաղեմի տաճար հոսելը, ինչի մասին թեև ուղիղ կերպով չի նշվում 8−րդ համարում, սակայն դա այսպես է վերաշարադրում երանելի Թեոդորիտը. «․․․ ոչ թե ուրիշինն եմ Ինձ վերագրում, այլ Իմ ունեցածն եմ կրկին վերադարձնում. Ես առատաձեռնորեն նրանց հարստություն տվեցի, սակայն քանի որ նրանք չճանաչեցին առատաձեռնությամբ Տվողին, ուստի օրինավոր կերպով զրկում եմ նրանց պարգևներից» (տե՛ս վերոնշյալ ստեղծագործությունը, էջ 62): 9−րդ համարի ընթերցման ժամանակ եբրայերեն մասորեթական և հունարեն Յոթանասնից տեքստերում կառուցվածքային տարբերություն է նկատվում։ Եթե եբրայերեն տեքստում երկրորդ տաճարի փառքը համեմատվում է առաջինի փառքի հետ (ռուսերեն սինոդական թարգմանություն. «այս վերջին տաճարի փառքն ավելի մեծ է լինելու, քան նախկինինը»), ապա Յոթանասնիցում համեմատություն է կատարվում միևնույն տաճարի ունեցած սկզբնական և վերջնական փառքի հետ` «h doxa tou oikou toutou h escath uper t h n prwthn», սլավոներենում` «այս տաճարի վերջին փառքն ավելի մեծ է լինելու նախկինից»: Բառերի այս վերջին դասավորությունը, որի պարագայում Տեր Աստծու տաճարը կարծես միշտ նույնական է ներկայացվում և տարբերվում է միայն իր դրսևորումներով, առաջինից ավելի նախընտրելի է, քանի որ ավելի է համապատասխանում փրկության պատմության անխափան ընթացքի վերաբերյալ մարգարեական ընկալումներին: «Մարգարեն ասում է,− նշում է երանելի Թեոդորիտը,− որ այս տաճարը ավելի փառավոր է լինելու ոչ թե շենքի մեծության և շքեղության պատճառով, այլ նրա համար, որ ոչնչացվելու են հեթանոս ազգերը, քանի որ ամենուրեք տարածվող ասեկոսեներով բացահայտվելու է ամենակալ Տիրոջ զորությունը» (տե՛ս վերոնշյալ ստեղծագործությունը, էջ 62): «Եվ այս տեղին Ես (ձեզ) խաղաղություն եմ տալու»,− ասում է Զորությունների Տերը: Ո՞ր տեղում և ի՞նչ բնույթի խաղաղություն: Առաջին հերթին տաճարում, իսկ, այնուհետև, առհասարակ Երուսաղեմում («աշխարհի հիմքը»` համաձայն եբրայերեն բառիմաստի), որը, ինչպես նաև Սիոնը, մարգարեական հայեցողության մեջ հաճախ է սերտորեն մոտեցվում և կարծես թե նույնացվում տաճարի հետ (Ես. 2:3, Միք. 4:2): Խաղաղությունը, որը Տերը խոստանում է ժողովրդին կառուցվող սուրբ տաճարում և սուրբ քաղաքում՝ համաձայն այն ժամանակ ակնկալվող քաղաքական փոփոխությունների, պետք է ամենից առաջ Աստծո ժողովրդի արտաքին անվտանգությունից բխող խաղաղություն, քաղաքական խաղաղություն լիներ, իսկ այնուհետև հոգևոր, խղճի մտոք Աստծո հետ հաշտվածների հոգիների խաղաղություն: «Ոչ միայն կդադարեցնեմ մարդկանց սանձազերծած պատերազմները, այլև նրանց նաև աստվածային խաղաղություն կտամ, որը հոգիներին փրկություն է բերելու» (երանելի Թեոդորիտ, վերոնշյալ ստեղծագործությունը, էջ 63): Չնայած ուսումնասիրվող մարգարեության մեջ (6−9−րդ համարներ) Մեսիայի անձի վերաբերյալ ուղղակի մատնանշումներ չկան, այնուամենայնիվ տեքստի արդեն ներկայացված քննությունից հատվածի ընդհանուր մեսիական իմաստը ակնհայտ է դառնում և, բացի այդ, ապացուցվում է եբրայեցիներին ուղղված նամակում (12−րդ գլուխ, 26−րդ համար) Պողոս առաքյալի՝ երկնքի և երկրի երկրորդ անգամ (Սինայում օրենքի տվչությունից հետո) սասանվելու մասին Անգեի մարգարեությանը հղում կատարելով: Սակայն այն հարցը, թե կոնկրետ, որ ժամանակին է վերաբերում այս մարգարեության իրականացումը, պատկանում է Աստծո թագավորության այն գաղտնիքների շարքին, որոնք դեռ երկար ժամանակ մնալու են իբրև կնքված գիրք: Կարելի է միայն ասել, որ այս մարգարեության իրականացումը տեղի է ունենալու ոչ թե վայրկենապես, այլ լինելու է երկարատև ամբողջ դարեր ընդգրկող գործընթաց։ Միայն դրա սկիզբը, համաձայն 6−րդ, 21−րդ և 22−րդ համարների, կարելի է առնչել այն ժամանակներին, որոնք ոչ հեռավոր ապագայում հաջորդելու են մարգարեի ելույթին, այսինքն՝ մարգարեի կանխատեսած բոլոր ազգերի սասանման սկիզբը կարելի է տեսնել դրանից անմիջապես հետո սկսվող հաճախակի և արագ կերպով տեղի ունեցող քաղաքական հեղաշրջումների և հին միապետական կարգերի փոփոխությունների մեջ:
--------------------------------
[7](Էջմիածին թարգ․) Դարձեալ պիտի սասանի երկինքն ու երկիրը, ծովն ու ցամաքը
(Արարատ թարգ․2:6) Որովհետև այսպես է ասում Զորքերի Տերը. «Մի փոքր ևս, ու մի անգամ ևս կցնցեմ երկինքն ու երկիրը և ծովն ու ցամաքը։
(Գրաբար) զի այսպէս ասէ Տէր ամենակալ. Դարձեալ միւսանգամ շարժեցից զերկինս եւ զերկիր եւ զծով եւ զցամաք.
Հաղորդում կայքում սխալի վերաբերյալ
Տվյալ հատվածում առկա է սխալ: