ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԻԱՅԻ ՍՈՒՐԲ ԿԻՒՐԵՂ ՄԵԾ ՀԱՅՐԱՊԵՏԻ ՎԱՐՔԸ

   Մանկունք նոր Սիովնի.

փառաբանիչք սուրբ Երրորդութեանն.

զյիշատակ սրբոյն Կիւրղի հայրապետին՝

տօնելով այսօր ընդ զօրս անմարմնոցն.

օրհնեցէ՜ք զՏէր յօրհնութիւն ի նոր:

(Շարակնոց)
   
   Աթանասի աթոռակիցներից նրան համանմանը, ուղղափառութեան առաջամարտիկը եւ Եկեղեցու ամուր պարիսպը, Զօրութիւնների Տիրոջ այգում բազում պտուղներ տուող ժիր մշակն ու պատուելի սուրբ Կիւ­րեղ Ալեքսանդրացի հայրապետը ծնուել է Դ դարի վերջում Եգիպ­­տոսի Ալեքսանդրիա քաղաքի մերձակայ աւաններից մէկում` ազնուատոհմ եւ բարեպաշտ ծնողներից: Մանկուց նա մեծացաւ բարեպաշտ վարքով եւ ուսումնառութեամբ: Հասակ առնելուն զուգընթաց Կիւրեղն Ալեքսանդրիայի Թէոփիլոս պատրիարքի հոգածութեամբ, ում քրոջ կամ եղբօր որդին էր, աւելի ու աւելի էր առաջադիմում իմաստասիրական գիտութեան մէջ, սա­կայն նա առաւել խելամուտ եղաւ աստուածային վարդապետութեան՝ մարգարէական եւ առաքելական գրքերին, ինչպէս նաեւ հայրերի ու Եկեղեցու վարդապետների թո­ղած ժառանգութեանը: Նոյն Թէոփիլոս պատրիարքի ձեռամբ սարկաւագ եւ ապա քահանայ ձեռնադրուելուց յետոյ նա բոլորին զարմացնում էր իր խօսքի հզօր քարոզչութեամբ ու առաքինափայլ ընթացքով: Այդ պատճառով Թէոփի­լո­սից յետոյ գրեթէ ողջ ժողովուրդը կամենում էր Կիւրեղին իրեն առաջնորդ ընտրել, բայց քանի որ ոմանք նախընտրում էին Տիմոթէոս աւագ սարկաւագին, ալեք­սանդ­րա­ցի­ների մէջ նրանց համար եռօրեայ պայքար եղաւ: Եւ Կիւրեղի կողմնակիցները, կարողանալով բոլորին գրաւել իրենց կողմը, շքեղ հանդիսութեամբ նրան նստեցրին պատրիարքութեան Աթոռին, որը եղաւ Թէոդոս Փոքր թագաւորի կայսրութեան տասնմէկերորդ տարում՝ Տի­րոջ 412 թուականի հոկտեմբերի 18-ին:

   Երանելի Կիւրեղը հայրապետական Աթոռին նստել­ու օրվանից ջանք չխնայեց՝ սրբելու եւ անարատ պահելու իր հօտը ժամանակի հերձուածներից: Քաղաքից հեռացրեց բոլոր նովատիանոսականներին, ովքեր մինչ այդ Ալեքսանդրիայում ունէին իրենց Եկեղեցին, վերցրեց նրանց ձեռքից ու յանձնեց ուղղափառ երէցներին: Այդ պատճառով այլափառներն սկսեցին թշնամանալ Կիւրեղի դէմ, բամբասել եւ հաւատի նախանձախնդիր ու Եկեղեցու արթուն հովուին կոչել անողորմ հալածիչ:

   Ալեքսանդրիայից մօտ տասն ասպարէզ 1 հեռաւորութեան վրայ կար մի վայր, որը կոչւում էր Կո­նոպէ կամ Կանոպոս: Դրանից փոքր-ինչ հեռու գտնւում էր Մանութէ գիւղը, ուր բնակութիւն էին հաստատել չար այսերը: Այդ վայրը ջանացել էր մաքրել Թէոփիլոսը, սակայն չէր կարողացել: Այդ նոյն գործին ձեռնամուխ եղաւ նաեւ Մեծն Կիւ­րեղը, որի համար աղօթքներով օգնութիւն էր խնդրում Աստծուց: Եւ նրան երեւաց Աստուծոյ հրեշ­տակը, ով իրեն պատուիրեց այդ գիւղ տա­նել սուրբ վկաներ Կիւրոսի, Յովհաննէսի ու Մար­կոս աւետարանչի նշխարները եւ այնտեղ վկայա­րան շինել: Երբ Կիւրեղը կատարեց հրամայուածը, վայրենի դեւերը չքուեցին գիւղից:

   Այդ ժամանակներում Ալեքսանդրիայում մեծ վէճ ծագեց հրէաների ու քրիստոնեաների միջեւ: Եւ երբ հակառակութիւնը սրուեց, միաբանուած հրէաների բազմութիւնը յարձա­կուեց քրիստոնեաների վրայ ու կոտորեց շատերին: Բայց երբ բռնեցին այդ չար գործի առաջնորդներին եւ խռովարարներին, Կիւրեղ հայրապետը հրաման արձակեց, ըստ որի՝ իւրաքանչիւր հրէայ, ով չի ընդունի քրիստոնէութիւնը, պէտք է հեռացուի քաղաքից: Այդպէս նրանք ցրուեցին, քաղաքը մաքրուեց, ոմանք դարձան քրիստոնէական հաւատին, ու մեծ խաղաղութիւն տիրեց Ալեքսանդրիայում:

   Իսկ քաղաքի Ովրեստէս իշխանը, թէպէտ քրիս­­տոնեայ էր, սակայն խորհելով աշխարհինը՝ չարացաւ սուրբ հայրապետի վրայ, «քան­զի,- ասաց,- առեւտրի մէջ շահաւէտ այդչափ մարդ պակասեց քաղաքից»: Սրա համար նա Կիւրեղին ամբաստանող մի նամակ գրեց կայսրին, սա­կայն Կիւրեղը հերքեց նրա մեղադրանքները՝ կայս­րին յիշեցնելով, թէ քաղաքում որքան չա­րիք­ներ էին լինում Քրիստոսի թշնամիներից: Եւ քանի որ քա­ղաքապետը ոխ պահեց հայրապետի դէմ, բազմաթիւ մենակեացներ անապատից քաղաք իջան, որպէսզի միջնորդ լինե­լով՝ հաշտեց­նեն նրանց: Սակայն դէպքերը ձախողա­­կի ընթացք ունեցան, որովհետեւ նոր աղմուկ, խռո­վու­թիւն եւ արիւնահեղութիւն­ներ եղան Կիւրեղի համախոհների ու քաղաքապետի թեւակիցների միջեւ: Այ­լոց հետ սպանուեցին մեծանուն մենակեաց Ամմոնիոսը եւ ողջ քաղաքում անուանի դար­ձած Հի­պա­տիան՝ ժամանակի բոլոր իմաստասէրներին իր զօրաւոր խօսքով ու գրչով գերազանցած Թէովնա իմաստասէրի դուստրը: Եւ ապա բազում խռովութիւններից յետոյ Մեծն Կիւրեղի սթափ առաջնորդութեամբ քաղաքում մի կերպ խաղաղութիւն տիրեց:

   Սակայն սուրբ Յովհան Ոսկեբերանի հետ կա­պուած դէպքերի պատճառով դեռեւս պառակտումներ կային Եկեղեցու առաջնորդների միջեւ, որովհետեւ անտիոքացիները, կոստանդնուպոլսե­ցի­­ներն ու երեւելի Աթոռներից ոմանք արժանի պատուով մեծարում էին Ոսկեբերանի անունը՝ կատարելով նրա յիշատա­կը միւս սուրբ հայրապետների հետ: Իսկ ալեքսանդրացիներն օտարացել էին նրանից դեռեւս իրենց Թէոփիլոս պատրիարքի ժամանակներից, որովհետեւ որոգինեսեանների հանդէպ նախանձայուզութեան պատճառով նա թշնամացել էր Ոսկեբերանի հետ: Կիւրեղը եւս, առաջնորդուելով մարդկային խորհուրդներով, միառժամանակ հանդէս էր գալիս որպէս իր նախոր­դի՝ Թէոփիլոսի ջատագովը, որից բազում երախտիքներ էր ստացել, եւ չէր կամենում Եկեղե­­ցում յիշատակուողների հետ դասել Ոսկե­բե­րանի անունը: Եւ թէպէտ նա այլ առաջնորդներից յորդորալից գրութիւններ էր ստանում, սակայն համոզուել չէր կարողանում:

   Եվ մինչ նա այս մտորումների մէջ էր, Աստուած բժշկեց նրա միտքը: Այդ մասին Ոսկեբերանին յարողները պատմում են հետեւեա­լը. նա` [Կիւրեղը], երա­զում տեսաւ, որ Յովհան Ոսկեբերանն իրեն հեռացնում էր Եկեղեցու գաւթից եւ թոյլ չէր տալիս մեր­­ձենալ աստուածային պաշտամունքին: Տեսաւ նաեւ ամենօրհնեալ Աստուածածին Կոյսին՝ երկնի Թագուհուն. նա խրատում էր Ոսկեբերանին՝ խնա­յել Կիւրեղին՝ որպէս թէ այդ բանում անգէտի, եւ ասում. «Դա է իմ փառքի վրէժխնդիրը»: Երբ Կիւ­րե­ղը սթափուեց տեսիլքից, հասկացաւ տեսածի խորհուրդը եւ այնուհետեւ հրաժարուեց ընդդէմ Յով­հա­նի իր յանիրաւի կարծիքներից, սկսեց գովութեամբ հռչակել նրա անունը ու յիշատակել տալ Եկեղեցու սուրբ հայրապետների կարգում: Բայց տեսիլքի լրումը՝ ի գովութիւն Կիւրեղի, գլխովին կատարուեց մի քանի տարի անց:

   Ալեքսանդրիայի եւ Կոստանդնուպոլսի Աթոռ­նե­­րի հաշտութիւնից յետոյ, երբ մեռաւ թագա­ւո­րա­նիստ քաղաքի Ատտիկոս պատրիարքը, որից յետոյ նաեւ` նրան կարճ ժամանակ յաջորդած Սի­սին­նոսը կամ Սիսիանոսը, Տիրոջ 428 թուականին նրանց փոխարինեց Քրիստոսին բաժանող մարդադաւան Նեստո­րը: Նա չար հերձուած մտցրեց Եկեղեցի եւ ուսուցանեց հրէական մոլորութիւնը՝ սոսկ մարդ դաւանելով Սուրբ Աստուածածին Կոյսից ծնուած Յիսուս Քրիս­տոսին, Նրա մէջ երկու որդի ու երկու դէմք սահմանելով՝ բաժանեց մարդացեալ Աստուծոյ Որդուն, եւ իր հայհոյախօսութեան սկզբում ու վեր­ջում արգելեց սուրբ Կոյսին Աստուածածին կո­չել, այլ՝ Քրիստոսածին, այսինքն՝ մարդածին: Եւ եթէ ասում էր Աստուածածին, հասկանում էր միայն կրաւորապէս ու բարոյապէս Աստծուց ծնուած եւ ոչ թէ ինչպէս ուղղափառներն են ընդունում՝ ներգործաբար ու մարմնապէս, այսինքն՝ Աստուծոյ ծնող: Այս սատանայական որոմները կնճռոտ խօսքերով նախ ցանեցին թագաւորանիստ քաղաքում եւ ապա գրաւոր տեսքով՝ հեռաւորների մէջ: Նրանց թունաւոր գրութիւնները հասան նաեւ Եգիպտոսի մենակեացներին, ու շատերի մօտ խնդրի քննարկման հա­մար ծագեցին տարաձայնութիւններ՝ ի գայթակղութիւն տկար­նե­րի:

   Երբ այս խօսակցութիւնները հասան երանելի Կիւրեղին, նա, լցուած Սուրբ Հո­գով, վառուեց աստուածային նախանձախնդրութեամբ եւ Աստուծոյ Որդու ու Նրա ամենօրհնեալ Մօր՝ Աստուածածնի փառքի վրէժխնդրութեան համար հանդէս եկաւ որպէս քաջ առաջամարտիկ: Զգուշութեան համար նա իր հրաշալի գրչով նամակ գրեց նախ անապատի մենակեացներին եւ Սուրբ Գրքով ու հայրերի ուղղափառ վարդապետութեամբ խայտառակեց չարի յետին մոլորութիւնը: Նամակի ձե­ւով շարադրեց երեք գրութիւններ, որոնցից մէկն ուղարկեց Թէոդոս Փոքր կայս­րին եւ Վաղեն­տիա­նոսին, երկրորդը՝ Եւդոք­սիա թագուհուն, իսկ եր­րորդը՝ Պողքերիա դշխու­հուն, որոնցում չէր յիշատակել Նեստորի անունը, որպէսզի չթուար, թէ ինքը նախատինք է դնում կայ­սեր առջեւ՝ այդպիսի մէկին անխորհրդաբար Քրիստոսի հօտի առաջնորդութիւնը յանձնելու համար:

   Լուրը հասաւ Հռոմի երանելի Կեղեստիա­նո­սին: Նա մի նամակ գրեց Կիւրեղին, որպէսզի նա քննի իսկութիւնը, թէ իրօ՞ք այդպիսի չար մոլորութիւն է սերմա­նել Նեստորը, քանի որ շատերը, նա­յելով այդ կեղծաւոր ու խորամանկ օձի ար­տա­քին ընթացքին, մեծամեծ գովեստներով էին խօ­սում նրա մասին: Այն­ժամ երանելի Կիւրեղը մէկ-երկու անգամ հոգեշահ եւ ազդու խօսքերով ողոքիչ ու խրատական նամակներ գրեց Նեստորին: Իսկ նա, խցելով իր ականջները, ամենեւին չսաստուեց եւ յանդուգն պատասխան նամակով իր վրայից քերեց մոլորութիւն անուան կեղտը ու պա­խարակեց Կիւրեղին՝ անուանելով նրան անգէտ Սուրբ Գրքի վարդապետութեան մէջ:

   Այդ մոլորեալին դարձի բերելու համար բազում ջանքեր գործադրելուց յետոյ, երբ տեսաւ նրա յամառութիւնը եւ ուղղութիւնից շեղուածութիւնը, պատուիրակ ուղարկեց Հռոմ ու ամէն ինչ յայտնեց Կեղեստիանոս հայրապետին: Վերջինս Հռոմում իր եպիսկոպոսներով ժողով գումարեց, ուր դատապարտեց Նեստորի մոլորութիւնը: Ապա ուղերձ­ներ յղեց Նեստորին եւ Կիւրեղին, որ եթէ նամակը ստանալուց տասն օր յետոյ Նեստորը չզգաստանայ, կը նզովուի ու կը հեռացուի հաւատացեալների հետ հաղորդութիւնից: Եւ հայրապետը, բոլոր հոգսերը յանձնելով Կիւրեղին, այս կարեւոր գործում նրան իրեն տեղակալ նշանակեց:

   Իսկ Կիւրեղը, հոգալով այս մասին, գրեց բոլոր Աթոռների առաջնորդներին ու Ալեքսանդրիայում ժողով գումարելով՝ դատապարտեց Նեստորի աղանդը: Նրան ուղարկեց Կեղեստիանոս քահանայապետի հաստատած կանոնի թուղթը եւ տասներկու գլուխ նզովքները՝ ուղղուած նրա բո­լոր մոլար խօսքերի դէմ: Իսկ Նեստորը, շարու­նա­­կելով մնալ իր մոլորութեան մէջ, ըմբոստացաւ ու սկսեց շատերին գրգռել Կիւրեղի դէմ՝ տարածե­լով, թէ նա ընդունել է Ապողինարի աղանդը, նաեւ բողոքագիր ուղարկեց Թէոդոս կայսրին, սակայն ոչինչ չշահեց:

   Սրանից յետոյ, երբ Եկեղեցում խռովութիւն ծագեց, հարկ եղաւ Եփեսոսում մեծ ժողով գումարել, ուր Կեղեստիանոսի նախաձեռնութեամբ եւ Թէոդոսի հաւանութեամբ հաւաքուեցին աւելի քան երկու հարիւր եպիսկոպոսներ: Ժողովին մասնակցում էին Նեստորը՝ իր պաշտօնեաների ու սպասաւորների բազմութեամբ, սուրբ Կիւրեղն իր եպիսկոպոսներով եւ Երուսաղէմի Յոբնաղ պատրիարքը: Սպասում էին նաեւ Անտիոքի Յովհաննէս պատրիարքին, սակայն նրա ուշանալու պատճառով Ամենասուրբ Աստուածածնի տաճարում սկսեցին սուրբ ժողովը, որից Նեստորը խոյս տուեց ու երեք անգամ կանչուելուց յետոյ չընդունեց ժողովի հրաւէրը: Կարեւոր քննութիւնից յետոյ, երբ յայտնի դարձաւ Նեստորի մոլորութիւնն ու յամառութիւնը, սուրբ ժողովը նրան զրկեց եպիսկոպոսութեան պատուից եւ քահանայական պաշտօնից ու հաստատեց հաւատի ուղղափառ դաւանութիւնը՝ խոստովանելով մեր Տէր Յիսուս Քրիստոսին Աստուծոյ Միածին Որդի եւ Կոյսի Որդի, մի Որդի՝ աստուածութեան ու մարդկութեան անբաժանելի միաւորութեամբ, եւ Նրա ծնողին՝ Աստուածածին: Եւ քաղաքում ցնծութեան հանդէս եղաւ, որովհետեւ չարը վերացուեց մէջտեղից: Իսկ սուրբ Կիւրեղը, ով որպէս Հռոմի հայրա­պետի տեղակալ գլխաւորում էր ժողովը, բեմից սքանչելի ճառ խօսեց՝ ներբողելով սուրբ Աստուածածնին, ու ջախջախեց Նեստորի աղանդը: Ապա արձանագրուեց ժողովի որոշման թուղթը եւ ուղարկուեց կայսրին ու Կոստանդնուպոլսի Եկեղեցու միաբանութեանը: Իսկ Նեստորը, իրեն համա­խոհներ ունենալով արքունի դռան իշխանաւորներին եւ պաշտօնեաներին, օգտագործեց բոլոր հնարաւորութիւնները, որպէսզի ժողովի նամակը չհասնի կայսրին:

   Այդ օրերին Եփեսոս հասաւ Անտիոքի Յովհան պատրիարքը, ով Նեստորի աշակերտակիցն էր: Լսելով ժողովում նրա դատապարտութեան մասին՝ լցուեց մեծ ցասումով ու իր գործակիցների հետ առանձին ժողով անելով՝ դատապարտեց սուրբ Կիւ­­րեղին՝ որպէս մի այլ մոլորութեան մէջ ծայրայեղօրէն խոտորուած, եւ նրա հետ Եփեսոսի Մեմնոն եպիսկոպոսին՝ Կիւրեղի նզովքների պատճէնը տարածելու ու քաղաքի եկեղեցիները Նեստորի համախոհների առջեւ փակելու համար: Ապաւինելով իր աշխարհական բազկին՝ սպառնում էր նոյնն անել նաեւ միւս եպիսկոպոսների հետ, եթէ նրանք յանձն չառնէին հերքել Կիւրեղի խօսքերը: Սակայն ժողովի սուրբ եպիսկոպոսները, արդարացնելով Կիւրեղին եւ Մեմնոնին, նզովեցին Յովհաննէսին ու նրա գործակիցներին իրենց յանդգնութեան համար:

   Երբ այս ամէնը խառնիխուռն լուրերով հասաւ կայ­­սեր ականջին, նա կարծեց, թէ Կիւրեղը եւ Մեմ­նոնը օրէնքով դատապարտուած են, քանզի նրան այդպէս էին համոզել Յովհաննէսի արբա­նեակ­­­ները: Այդ պատճառով արքունի գործակալների ձեռքով պատուէր յղեց, որ Նեստորի հետ իրաւամբ մեղաւորներ ճանաչեն Կիւրեղին ու Մեմ­նո­նին եւ այդ երեքին՝ որպէս խռովութեան առաջնորդների, միասին բանտ նետեն: Սակայն երբ ի յայտ եկաւ կեղծիքը, ու տեսաւ, որ յանիրաւի է բանտարկել Կիւրեղին եւ Մեմնոնին, յետ վերց­­րեց իր նախկին հրամանը, չեղեալ հա­մա­րեց Յովհաննէս Անտիոքացու գու­­­մարած եկե­ղե­ցական ժողովի որոշումները ու հրամայեց Նեստորին պահել Անտիոքի վանքերից մէկի արգելարանում, որպէսզի զգաստանայ:

   Բայց քանի որ ժանտ Նեստորը չէր դադարում նաեւ այնտեղ սերմանել իր չար որոմները, արտաքսուեց Լիբիայի ամայի վայրերից մէկը՝ Յովասիս, ուր որդնալից լինելով հայհոյիչ լեզվով՝ դառը վախճան ունեցաւ: Նրա գրուածքներն արքունի հրամանով այրեցին, իսկ նրա տեղը Կոստանդնուպոլսի պատրիարք ընտրեցին Մաք­սիմիանոսին:

վԵրբ այս ամէնից յետոյ խաղաղուեց Քրիստոսի Եկեղեցին, երանելի Կիւրեղին գովասանքի նա­մակ­ներ եկան Հռոմի հայրապետ Կեղեստիանոսից, Կոստանդնուպոլսի Մաքսիմիանոս պատրիարքից եւ այլ Աթոռներից, ուր նրան կո­­չում էին Աստուծոյ Եկեղեցու հաստատուն սիւն եւ ամուր խարիսխ, քաջ հովիւ եւ առաքինի նա­հա­տակ, ով Ճշմարտութեան համար անվեհեր կերպով իր անձը մատնեց չարչարանքների: Ինչպէս եւ ինքն էր նախապէս ասում. «Չեմ տայ քուն իմ աչքերին կամ նինջ իմ թարթիչներին կամ հանգիստ իմ մարմնին, այլ մինչեւ մահս կը չարչարուեմ այս պատերազմում, որ հոգիների փրկութեան համար է, եւ իմ անձի համար փառք կը համարեմ մեռնել այսպիսի պայքարում»: Դրա համար Տէրը նրան օգնական եղաւ այդ մեծ ու կարեւոր գործը յաղթութեամբ աւարտելու համար:

   Միայն Յովհան Անտիոքացին էր դեռեւս հակառակւում Կիւրեղին, ով ոչ քիչ գայթակղու­թիւն­ների առիթ էր տալիս Եկեղեցում, քանզի ոմանք Կիւրեղին էին յարում, ոմանք՝ Յովհանին, եւ խէթ-խէթ նայելով միմեանց՝ խոր­շում էին միմեանց հետ հաղորդակցուելուց: Սակայն Մեծն Կիւրեղը խոնարհութեամբ ու համբերութեամբ շահեց Յով­հանի սիրտը, եւ մինչեւ անգամ անցած դէպքերից յետոյ միմեանց դաւանութեան մասին գիր գրեցին՝ ցոյց տալով ճշմարտութեան մէջ իրենց միաբանութիւնը: Եւ այդպէս նրանց միջեւ հաշտութիւն ու սէր հաստատուեց:

   Բայց երանելի Կիւրեղը նաեւ այլ բազում վշտեր կրեց այն սուտ եղբայրներից, որոնց դժուարըմբռնելի էր նրա խորիմաց վարդապետութիւնը Աստուծոյ Բանի մարդեղութեան անճառելի խորհրդի շուրջ: Նա իր բազում աշխատութիւններով անդադար ջանում էր լռեցնել իր հակառակորդներին, ուսուցանել տգէտներին եւ յատկապէս իմաստնացնել իմաստուն կարծեցեալներին, ո­րոնց մէջ առաւել նշանաւոր է մարդեղութեան խորհրդի շուրջ նրա «Գիրք պարապմանց» գործը ու «Գիրք գանձուց» երկը՝ ընդդէմ տեսակ-տեսակ հերձուածների: Չթուենք նրա` իմաս­տու­­թեամբ եւ Աստուծոյ հոգով լի միւս բազում ճառերն ու նամակները, լուսաւոր վարդապետու­թեամբ շարադրուած Հին եւ Նոր Կտակարանների մեկնութիւնները:

   Մեծն Կիւրեղը զինուեց նաեւ ընդդէմ Նեստորի վարդապետի՝ Թէոդորոս Մոփ­սուեստացու արբանեակների դէմ: Քանզի սրանք, տեսնելով, որ Նես­տորը մերժուեց, եւ այրուեցին նրա գրուածքները, սկսեցին առաջ քաշել նրա վարդապետի՝ Թէոդորոսի ու Դիոդոր Տարսոնացու շարադրած գրութիւնները, որոնք մեծ հռչակ ունէին շատերի մէջ: Սակայն սուրբ Կիւրեղը յայտնի դարձրեց, որ Նեստորի փուչ վարդապետութեան բոլոր արմատները եւ դառն աղբիւրները ծագում են մոփսուեստացիներից: Ու այս առիթով նամակագրական կապ սկսուեց Սուրբ Կիւրեղի եւ Հա­յոց հայրապետ Սահակ Պարթեւի մի­ջեւ, ով երա­­նելի Մեսրոպ Մաշտոցի ու իր Եկեղեցու ողջ միաբանութեան հետ եղաւ մոփսուեստացիների աղան­դի եւ նրանց հետեւորդների առաջին ու գլխա­­ւոր ջախջախիչը: Այդ պատճառով այդ շրջանում Կիւրեղի հակառակորդները թշնամացան նաեւ հայերի հետ, իսկ նրա բարեկամները սէր եւ հարազատութիւն ցուցաբերեցին հայերի հանդէպ, որոնցից էր Կիւղիկիայի սուրբ Պրոկղ եպիսկոպոսը, ով յետոյ եղաւ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքը:

   Արդ, իր աստուածահաճոյ կեանքի ընթացքը լցնե­լով Եկեղեցու համար այս­պիսի քրտնաջանու­թեամբ ու հանապազօրեայ տքնութիւններով՝ երանելի Կիւ­րեղը Տիրոջ 444 թուականին խաղա­ղու­թեամբ ննջեց ի Քրիստոս եւ դասուեց սուրբ հայ­րա­պետների հետ: Նա Ալեքսանդրիայի հայրապետութիւնը վարեց երեսուներկու տարի ու թաղուեց Ալեք­սանդրիայում՝ հայրապետների շիրիմների մօտ: Սա­­կայն որոշ ժամանակ անց նրա պատուական մարմինը կամ, ինչպէս ասում են, նրա ոսկոր­նե­րից ինչ-ինչ նշխարներ տեղափոխուեցին Կոստանդնուպոլիս եւ ամփոփուեցին սուրբ Աթանասի նշխարների մօտ, ուր ի պատիւ Ալեքսանդրիայի այդ երկու տիեզերապատիւ սուրբ հայրապետ­նե­րի՝ սուրբ Աթանասի ու սուրբ Կիւրեղի` տարէց­տա­րի առանձին տօնախմբութիւն է կատարւում:

   Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ս. Կիւրեղ Ալեքսանդրացու յիշատակը տօնում է տարին երկու անգամ. Սուրբ Ծննդեան երրորդ կամ երկրորդ կիրակիի նախորդ շաբաթ օրը եւ հոկտեմբեր ամսուայ վերջին շաբաթ օրը՝ տասներկու վարդապետների հետ: