Ա․ Լոպուխին
8-9․ Ես լսեցի Մովաբի նախատինքն ու Ամմոնի որդիների հայհոյությունները, ինչպես են նրանք ծաղրում Իմ ժողովրդին և մեծաբանում նրա սահմաններում: [8] Հետևաբար Կենդանի եմ ես, ասում է Զորությունների Տերը, Իսրայելի Աստվածը Մովաբը կլինի Սոդոմի նման, և Ամմոնի որդիները Գոմորի նման՝ եղինջների դաշտ, աղի հանք, հավիտենական անապատ։ Իմ ժողովրդի մնացորդը նրանց որպես ավար կվերցնի, և իմ ժողովրդից վերապրածները նրանց որպես ժառանգություն կստանան: (Սինոդական թարգ․)
Հրեաների արևմտյան հարևան փղշտացիներից մարգարեն անցնում և դիմում է ընտրյալ ժողովրդի արևելյան հարևաններին՝ Ղովտի ժառանգներին՝ մովաբացիներին և ամմոնացիներին: Իսրայելին ազգակից ցեղեր լինելով՝ նրանք երկուսն էլ, սակայն, աստվածաշնչյան պատմության գրեթե ողջ ընթացքում, բացառությամբ խաղաղ և բարեկամական փոխհարաբերությունների առանձին դեպքերի (Հռութ 1:1 և այլն, Ա Թագ. 22:1−3), անընդհատ ընտրյալ ժողովրդի հետ թշնամություն են արել: Իսրայելի նկատմամբ մովաբացիների թշնամանքը դրսևորվել է նույնիսկ Մովսեսի ժամանակ, ինչպես հայտնի է Բաղաամի պատմությունից (Թվ. 22 և այլն): Դատավորների ժամանակաշրջանում հրեաները 18 տարի եղել են Մովաբի լծի տակ (Դատ. 3:12−14)։ Երկու ժողովուրդների միջև պայքարը փոփոխական հաջողություններով շարունակվել է ողջ թագավորության ժամանակաշրջանում (Դ Թագ. 8:2, Դ Թագ. 1:1 և այլն, 3 և այլն): Գրեթե նույնն է եղել նաև հրեաների հանդեպ ամմոնացիների վերաբերմունքը, մի տարբերությամբ միայն, որ այն բնութագրվել է երկու կողմերի ցուցաբերած ավելի մեծ դաժանությամբ (Ա Թագ. 11:16−7, Բ Թագ. 12:31): Ամմոնացիները Իսրայելի դեմ պատերազմել են, հատկապես Հեփթայելի (Դատ. 11: 32, 33) և Դավթի (Բ Թագ. 8:12) օրոք, և բազում անգամներ նրանից հետո: Նաբուգոդոնոսորի Հրեաստան ներխուժման ժամանակ ամմոնացիները միացան նրա զորքերին և մասնակցեցին երկրի ոչնչացմանը (Բ Թագ. 24:2, Եզ. 25:1): Հրեաների նկատմամբ նրանց կատաղի թշնամանքը չդադարեցրեց նույնիսկ վերջիններս գերությունից վերադառնալուց հետո, և շատ դեպքերում դրսևորվեց (Նեեմ. 4:2−7, գլուխ 6 և այլն): 8−րդ համարում մարգարեն խոսում է Աստծո ժողովրդի վերաբերյալ Մովաբի նախատինքի (եբրայերեն՝ «хэрпа») ու Ամմոնի որդիների հայհոյությունների («гиддуфе») մասին: Ըստ Կյուրեղ Ալեքսանդրացու խոսքերի՝ «Երուսաղեմի ամայացման և իսրայելացիների աղետի ենթարկվելու համար նրանց ծաղրեցին հարևան ժողովուրդները, քանզի նրանք կարծում էին, որ Հուդայի գերությունն իրենց սուտ աստվածների գործն էր, երբ, կարծես, ամբողջովին տապալվել և մինչև ոչնչության էր հասել նրանց վերից միշտ օգնող ու ակնհայտորեն ամեն ինչի վրա տիրող Աստծու Ձեռքը… Այնպես որ,− ասում է,− ես լսել եմ Մովաբի նախատինքն ու Ամմոնի որդիների հայհոյությունները: Քանի որ գավազանով կամ քարով հայհոյում է նեղության մեջ ընկած մարդկանց, ոչ մի բանով չի տարբերվում նրանից, ով իր անսանձ բերանը բացում է նրանց վրա, փսխում և այնպիսի բառեր է ասում, որոնցով, անշուշտ, ոմանք տխրության ու վշտի են հասցվում, և որոնցից դժբախտության դաժանությունն էլ ավելի ծանր է դառնում: Քանի որ նրանք ուղղակի աստվածային փառքի դեմ պարսավական խոսքեր ասողներ եղան, ուստի այդ պատճառով էլ,− ասում է նա,− սոդոմացիների պատժին ենթարկվելով՝ կործանման կհասնեն և, իրենց դժբախտությունների մեջ, չնայած մի փոքր ցույց կտրվի Գոմորի տառապանքը, ուշացած և հազիվ−հազիվ իրենց հետ պատահելիքների միջոցով կճանաչեն իրենց կանչողի զորությունը» (Սոփոնիայի մարգարեության մեկնություն // Աստվածաբանական բանբեր, 1895, հ. Բ, էջ 360, 361): Պատմությունից հայտնի մովաբացիների և ամմոնացիների Իսրայելի հետ ունեցած հարաբերությունների մասին վերևում ասվածից ակնհայտ է, որ մարգարեի կողմից հռչակված Աստծո դատաստանի պատճառը կարող է համարվել նաև երկու ժողովուրդների՝ Աստծո ընտրյալ ժողովրդի և հենց Տիրոջ ու նրա կրոնի հանդեպ ունեցած ներքին և ակտիվ թշնամանքի ամբողջությունը: Իսրայելի հանդեպ մովաբացիների և ամմոնացիների ունեցած ոչ միայն քաղաքական, ազգային, այլև կրոնական անհաշտ թշնամանքն էլ պայմանավորում է 9−10 համարներում մարգարեի՝ նրանց դեմ ուղղված ահեղ խոսքի հանդիսավոր տոնը: Մարգարեի խոսքի խիստ հանդիսավորությունը և սրբազան տոնը ամենից առաջ հաղորդում է Եհովայի Ինքն Իրենով տրված երդման մասին (Եբր. 6:13): «Կենդանի եմ ես»−ը (եբրայերեն՝ «хай ани») Սուրբ գրություններում հաճախ չհանդիպող երդման ձև է, որը տեսնում ենք հենց այն ժամանակ, երբ անհրաժեշտ է մարդկանց հավաստիացնել մարդկային ըմբռնման համար անհավանական իրադարձությունների անխուսափելի լինելու մասին (Թվ. 14:21, Բ Օր. 32:40, Ես. 13:18, Եզ. 5:11, 16:48 և այլն): Այս երդման իմաստը, Աստծո կամքի և Նրա էության անփոփոխության մատնանշմամբ, հայտարարվածի անխախտելիության հաստատումն է: Այս գաղափարը առաջնային է նաև աստվածային հաջորդ՝ Եհովա անվան մեջ ((Ելք 3:14 և այլն), տե՛ս մեր «Եհովա» հոդվածը, որը տպագրվել է «Աստվածաբանական հանրագիտարանում» պրոֆեսոր Ն. Ն. Գլուբոկովսկու խմբագրության ներքո, հ. VI): Աստծո հաջորդ անունն է «Иегова цэваот»− Տեր Զորությանց, որն այս հատվածում ունի ևս մեկ մակդիր՝ «Элохе йисраэль», Իսրայելի Աստված։ Վերջին մակդիրը մատնանշում է Աստված Փրկչին, աստվածապետական այն թագավորության Թագավորին, որը Նրա կողմից հիմնադրվել է ընտրյալ ժողովրդի մեջ (Ի. Տյուրնին, Սոփոնիա մարգարեի գիրքը, ք. Պոսադ, 1897 թ., էջ 120−123, տե՛ս պրոֆեսոր Պ. Ա. Գլագոլև, Հրեշտակների մասին Հինկտակարանյան−աստվածաշնչյան ուսմունքը, Կ., 1900 թ., էջ 238 և այլն):
Մովաբացիների և ամմոնացիների համար հայտարարվածը՝ Սոդոմ և Գոմոր քաղաքների նմանողությամբ բնակիչների ընդհանուր ոչնչացումն ու երկրի կատարյալ ամայացումն է․ Աստծու դատաստանի այս պատկերը ամեն անգամ օգտագործվում է մարգարեների կողմից, երբ նրանք այս կամ այն երկրին սարսափելի ամայացմամբ են սպառնում ( Ես. 1:9, 13:9, Ամբ. 4:11, Ովս. 11:8, Երեմ. 44:18)։ Սակայն այս դեպքում այն հատկապես տեղին է, քանի որ երկու ազգերն ապրել են անմիջապես Մեռյալ ծովի մոտակայքում և, հետևաբար, մշտապես իրենց մոտ Աստծո ահեղ պատժի տեսանելի հուշարձան են ունեցել: Եվ հենց այս զուգորդությունից տեսանելի է, թե ինչքան անհամապատասխան է եբրայերեն «мимшак» բառի Յոթանասնիցի (ինչպես նաև սուրբ Կյուրեղ Ալեքսանդրացու և Թեոդորիտի) որպես հատուկ անուն՝ «DamaskÒj, Դամասկոս», փոխանցումը (կարծես այստեղ «мимшак»−ի փոխարեն «даммешек» եղած լինի)։ Սլավոներեն՝ «Դամասկոսը լքված է, ինչպես կալատան դարպասների դեզը»: Մովաբացիների և ամմոնացիների մասին խոսքի մեջ Դամասկոսի վերաբերյալ մտքի ներդրումը որևէ կերպ հնարավոր չէ բացատրել: Այսպիսով՝ եբրայերեն տեքստի «мимшак харул» և հաջորդ «михремэлах» արտահայտություններին շատ ավելի հարմար է հասարակ անվան իմաստը, որը, սակայն, թարգմանությունների ու մեկնությունների կողմից շատ տարբեր կերպ է սահմանվում և, հետևաբար, միայն մոտավոր ճշգրտությամբ կարող է հաստատվել: Առաջին արտահայտությունը, ամենայն հավանականությամբ, կարող է փոխանցվել որպես «փշերի տարածքը կամ շրջան» (ռուսերեն սինոդալ՝ «եղինջի սեփականություն»), իսկ երկրորդը` «աղի փոս» (ռուսերեն սինոդալ՝ «աղի ողողափոս», Վուլգաթա` «acervi salis»): Երկու փոխաբերական արտահայտություններն էլ հետագայում պարզաբանվում են մարգարեի «ոушэмама адолам− և կամայանան հավիտենապես» արտահայտության ուղիղ, բառացի իմաստով: Մարգարեի հայացքի առաջ, ըստ երևույթին, պատկերվել է Մեռյալ ծովի հարևանությամբ գտնվող անապատային տարածքը, որն արդեն աստվածաշնչյան ժամանակներում դիտորդին զարմացնում էր իր անպտղությամբ, քանզի հողի մեջ աղի առատության պատճառով այստեղ կարող էին միայն վայրի ու փշոտ բույսեր աճել: Նմանատիպ ամայացմամբ մարգարեն սպառնում է նաև մովաբացիների և ամմոնացիների երկրին: Բայց նրանց ամայացած երկիրը, ասում է մարգարեն 9−րդ համարի վերջում, կլինի գերությունից հետո Աստծո ընտրյալ ժողովրդի փրկված մնացորդի բաժինը: Այս պատիժների կատարողը երբեք որևէ այլ ազգ չի լինելու, եթե ոչ նա, ով ենթարկվել է աղետների և նվաստացման։ Սա ցույց է տալիս՝ ասելով. «Իմ ժողովրդի մնացորդը նրանց որպես ավար կվերցնի, և իմ ժողովրդից վերապրածները նրանց որպես ժառանգություն կստանան»: Որովհետև նա ազգի մնացորդներ անվանում է գերությունից փրկվածներին, որոնք պարտության մատնեցին հեթանոսներին և օտարականների քաղաքները վերցնելով՝ դրանք անապատի վերածեցին» (սբ. Կյուրեղ Ալեքսանդրացի, նույն տեղում, էջ 361):
--------------------------------
[8](Էջմիածին թարգ․) «Լսեցի Մովաբի նախատինքը եւ ամոնացիների թշնամանքը, որով նախատում էին իմ ժողովրդին եւ գոռոզաբանում էին իմ սահմանների վրայ:
(Արարատ թարգ․) Լսեցի Մովաբի նախատինքը և Ամմոնի որդիների զազրախոսությունները, որով հոխորտացին իմ ժողովրդի դեմ և գոռոզացան նրանց սահմանի դեմ։
(Գրաբար) Լուայ զնախատինս Մովաբու, եւ զկռփանս որդւոցն Ամոնայ, որովք նախատէին զժողովուրդ իմ, եւ մեծաբանէին ի վերայ սահմանաց իմոց։
Հաղորդում կայքում սխալի վերաբերյալ
Տվյալ հատվածում առկա է սխալ: